Okolice · pocztówki i historia

Ziemia krośnieńska: nafta i podgórskie wsie

Krosno, Krajowice i Odrzykoń, ok. 1900–1930

Kilka kilometrów od Krosna, w Bóbrce, Ignacy Łukasiewicz uruchomił w połowie XIX wieku jedną z pierwszych na świecie kopalni i destylarni ropy naftowej — odkrycie, które z rolniczego podgórza uczyniło zagłębie przemysłowe. Krosno stało się jego naturalną stolicą handlową, a wydawcy miejscowych pocztówek — Bernard Fischbein, rodzina Monheitów, spółka Zajączkowskiego — dokumentowali zarówno zabytki miasta, jak i nowy, przemysłowy krajobraz wież wiertniczych.

Sześć kart niżej pokazuje tę ziemię z kilku stron: historyczną rycinę Krosna sprzed dwustu pięćdziesięciu lat, podkarpacką wieś sfotografowaną dla niej samej, dwie panoramy kopalń ropy i nafty oraz kartę, która żołnierzowi z Wielkiej Wojny posłużyła za prowizoryczną mapę szpitala polowego.

„Krosno w r. 1643”

PT:5:16

Datowanie: Obiegowa, stempel z 24 grudnia 1901 roku.
Awers: Reprodukcja dawnej ryciny/panoramy Krosna z 1643 roku — miasto z pełnym pierścieniem murów obronnych, wieżami kościołów i zwartą zabudową wzgórza. U dołu kartusz-legenda z ponumerowanymi, opisanymi po łacinie obiektami. Stopka: „Krosno w r. 1643. Nakładca Bernard Fischbein. Naśladownictwo zastrzega się.”
Rewers: Niepodzielony, nagłówek dwujęzyczny „Union Postale Universelle / Carte postale / Открытое письмо”. Austriacki znaczek 5 halerzy (Franciszek Józef), datownik, korespondencja wpisana na awersie wokół ryciny — zgodnie z regułą sprzed 1905 roku, gdy rewers służył wyłącznie adresowi.
Historia i kontekst: Wydanie reprodukcji XVII-wiecznej ryciny jako pocztówki to nietypowy zabieg wśród ówczesnych wydawców, którzy zwykle fotografowali miasto takim, jakie było za ich życia. Bernard Fischbein, krośnieński księgarz i nakładca, zdecydował się pokazać Krosno sprzed wojen szwedzkich — w okresie jego historycznego rozkwitu, gdy miasto nosiło jeszcze przydomek „Parva Cracovia”, Mały Kraków, ze względu na bogactwo swojej architektury.

Krajowice

PT:5:18

Datowanie: Ok. 1900–1905 — rewers niepodzielony.
Awers: Rozproszona zabudowa wiejska na zboczu wśród pól i lasu; na pierwszym planie staw z wierzbami, pasące się bydło i kobieta z dzieckiem.
Rewers: Niepodzielony, czysty (nieobiegowa). Stopka: „Nakład J. Zajączkowski i Ska w Krośnie”.
Historia i kontekst: Wydawcy pocztówek epoki fotografowali niemal wyłącznie reprezentacyjne rynki, ratusze i kościoły — wieś jako samodzielny temat, bez zabytku w tle, to rzadkość w całej tej kolekcji. Ta karta, spółki Zajączkowskiego z Krosna, dokumentuje podkarpacką wieś dla niej samej: krytą strzechą zabudowę, wiejski sztafaż i krajobraz podgórski.

Kopalnia ropy

PT:5:14

Datowanie: Okres międzywojenny.
Awers: Czynna kopalnia ropy naftowej w Krośnie: drewniane wieże wiertnicze („kiwony”), budynki maszynowni, rury przesyłowe, ujęte zza gałęzi drzewa. Nadruk: „KROSNO. Kopalnia ropy.”
Rewers: Podzielony, czysty. Stopka „Nakł. M. M. K. Przedruk wzbroniony.”, ołówkowy dopisek „Nakładem: M. Monheit”.
Historia i kontekst: Rodzina Monheitów prowadziła w Krośnie księgarnię i wydawnictwo dokumentujące rozwój techniczny regionu. Drewniane wieże wiertnicze, tzw. kiwony, na dobre wpisały się w krajobraz ziemi krośnieńskiej i jasielskiej — ta karta i następna (PT:5:15) to rzadki przykład pocztówki, dla której bohaterem jest nie zabytek, a instalacja przemysłowa.

Kopalnia nafty

PT:5:15

Datowanie: Okres międzywojenny — ta sama seria wydawnicza co karta kopalni ropy (PT:5:14).
Awers: Rozległa panorama pól naftowych pod Krosnem: kilkanaście drewnianych wież wiertniczych rozproszonych na wzgórzach, na pierwszym planie puste łąki. Nadruk: „KROSNO. Kopalnia nafty.”
Rewers: Podzielony, czysty. Stopka „Nakładem M. Monheit, Krosno. Przedruk wzbroniony.”
Historia i kontekst: Zestawiona z panoramą kopalni ropy, ta karta pokazuje skalę zjawiska: nie pojedynczy szyb, a całe wzgórza najeżone wieżami wiertniczymi. Podkarpackie zagłębie naftowe — Krosno, Jasło, Sanok — dostarczało surowca, który w dwudziestoleciu międzywojennym był jednym z filarów przemysłowych II Rzeczypospolitej.

Kościółek św. Wojciecha

PT:5:17

Datowanie: Data odręczna na awersie: 11 sierpnia 1902 roku.
Awers: Kościółek św. Wojciecha w Krośnie z charakterystyczną sygnaturką, ujęty wśród bezlistnych drzew. Nadruk czerwony: „Krosno. Kościołek św. Wojciecha.”
Rewers: Niepodzielony, czysty — rewers służył wyłącznie adresowi, więc nadawca zapisał korespondencję i datę na awersie, obok zdjęcia. Adresat: architekt Kornel Stroka w Podgórzu.
Historia i kontekst: Karta zaadresowana do architekta to nietypowy, konkretny detal biograficzny wśród setek anonimowych adresatów tej kolekcji — pocztówka z widokiem zabytkowej, drewnianej architektury sakralnej trafiła w ręce kogoś, kto zawodowo zajmował się budownictwem.

Odrzykoń — zamek Kamieniec i nowa szkoła

PT:5:27

Datowanie: Poczta polowa wysłana 23 maja 1915 roku, w trakcie wielkiej ofensywy gorlickiej.
Awers: Karta dwuwidokowa: u góry ruiny zamku Kamieniec w panoramie pól, u dołu nowo wzniesiona, murowana szkoła powszechna z grupką ludzi przed wejściem. Podpis: „Odrzykoń koło Krosna”.
Rewers: Podzielony, zapisany po niemiecku przez żołnierza podpisanego „Eduard”, ze szpitala rezerwowego (Reservelazarett Tarnowitz). Nadawca zaznaczył krzyżykiem budynek szkoły na awersie, tłumacząc matce w liście, że gmach służy jako tymczasowy szpital polowy w Galicji.
Historia i kontekst: Zamek Kamieniec, wzniesiony w XIV wieku, to jedna z najsłynniejszych warowni Podkarpacia — spór o jego mury między dwoma rodami szlacheckimi w XVII wieku posłużył Aleksandrowi Fredrze, który wszedł w posiadanie ruin przez małżeństwo, za kanwę „Zemsty”. Na tej karcie zamek jest jednak tłem: prawdziwa historia dzieje się na rewersie, gdzie zwykła widokówka posłużyła żołnierzowi za prowizoryczną mapę — dowód, jak przedwojenne widokówki bywały wtórnie wykorzystywane w zupełnie innym, wojennym celu.