Okolice · pocztówki i historia

Miasteczka doliny Wisłoka

Przeworsk, Tyczyn i Rakszawa, 1903–1930

Przeworsk, węzeł Kolei Karola Ludwika, i Tyczyn, dawna własność Wesslów i Radziwiłłów, to dwa z wielu galicyjskich miasteczek rzemieślniczo-handlowych doliny Wisłoka — jedno z ambicją węzła kolejowego, drugie z pałacem magnackim i ogrodem w stylu francuskim.

Pięć kart niżej pokazuje tę krainę od rynku po fabrykę: pozdrowienie z Przeworska sprzed 1905 roku, arystokratyczny pałac w Tyczynie, kartę, która przeleżała w szufladzie pół wieku i trafiła na pocztę dopiero w PRL-u, oraz rzadkie ujęcie fabryki sukna w Rakszawie.

„Pozdrowienie z Przeworska. Rynek i Ratusz”

PT:5:24

Datowanie: Obiegowa, data na awersie: „24/12 03” (24 grudnia 1903).
Awers: Rynek w Przeworsku z ratuszem (wieżyczka z barokowym hełmem) i pierzeją kamienic, bezlistne drzewo, sztafaż uliczny — konne zaprzęgi, dorożki, piesi. Nadruki: „Pozdrowienie z Przeworska.”, „Rynek i Ratusz.”
Rewers: Niepodzielony, nagłówek dwujęzyczny „Correspondenz-Karte. Karta korespondencyjna.” Austriacki znaczek 5 halerzy, datownik. Stopka: „Nakład M. G. Rosenfelda z Przemyśla.”
Historia i kontekst: M.G. Rosenfeld z Przemyśla wydawał pocztówki dla całego regionu, nie tylko dla własnego miasta — ta karta Przeworska nosi jego przemyską stopkę, typowy przykład, jak nieliczni więksi nakładcy Galicji obsługiwali wiele mniejszych miasteczek naraz.

Tyczyn — pałac ks. Radziwiłła i kościół

PT:5:1

Datowanie: Obiegowa, 1905.
Awers: Karta dwuwidokowa w ozdobnej ramie z motywem stokrotki: większy kadr — eklektyczny pałac księcia Radziwiłła w Tyczynie z arkadowymi loggiami i geometryczną fontanną ogrodową; mniejszy kadr — kościół parafialny. Podpis: „Tyczyn. Pałac ks. Radziwiłła. Kościół”.
Rewers: Niepodzielony — nadawca zapisał tekst na marginesie awersu, bo rewers przewidziano wyłącznie na adres. Ofrankowana austriackim znaczkiem 5 halerzy, wysłana z Tyczyna do Wiednia, do panny Kamilli Warchałowskiej przy Schönbrunnerstrasse 27.
Historia i kontekst: Pałac w Tyczynie, wzniesiony w drugiej połowie XIX wieku, przeszedł z rąk Wesslów w ręce ordynacji Radziwiłłów wraz z otaczającym go parkiem krajobrazowym. Adres na Schönbrunnerstrasse w Wiedniu — przy cesarskiej rezydencji — dobrze pokazuje, jak blisko towarzyskich kręgów stolicy monarchii bywała galicyjska arystokracja.

Tyczyn — rynek i scena rodzajowa

PT:5:3

Datowanie: Karta wydrukowana ok. 1905–1910, ale fizycznie wysłana dopiero w lipcu 1967 roku.
Awers: Karta dwuwidokowa: „Rynek” z pierzejami parterowych domów i studnią miejską; „Scena na rynku” — grupa mieszkańców, dzieci i kobiety w chustach, pozujących przy drewnianym ganku kamienicy.
Rewers: Układ przedwojenny, dwujęzyczny „Karta korespondencyjna / Correspondenz-Karte”, ale znaczek jest już PRL-owski — 40 groszy z serii florystycznej (arnika górska) — a adres prowadzi do Opola. Stopka: „Nakład N.T.” (Tuchman, Tyczyn).
Historia i kontekst: To jedna z osobliwości całej kolekcji: pocztówka wydrukowana jeszcze w czasach galicyjskich przeleżała w rodzinnej szufladzie przez obie wojny światowe i dopiero po ponad sześćdziesięciu latach — w lipcu 1967 roku — została użyta jako zwykła kartka pocztowa do Opola. Przedwojenny widok i powojenny znaczek na tym samym kartoniku to rzadki, namacalny ślad, jak długo stare pocztówki mogły czekać na swoją drugą podróż.

Rakszawa — Fabryka Sukna

PT:5:36

Datowanie: Ok. 1910–1925.
Awers: Długi, wielookienny gmach Fabryki Sukna w Rakszawie z charakterystycznymi dachami szedowymi (świetlikami dającymi halom równe światło od północy), obok zabudowania towarzyszące.
Rewers: Podzielony, czysty. Druk: Drukarnia Udziałowa, Rzeszów.
Historia i kontekst: Rakszawa była od dawna ośrodkiem tkactwa sukienniczego — pocztówka z halą fabryczną zamiast kościoła czy rynku jest w tym zbiorze rzadkością i właśnie dlatego cenna: dokumentuje moment, w którym tradycyjne rzemiosło włókiennicze regionu przeszło w formę nowoczesnego zakładu przemysłowego.

Przeworsk — gmach Sądu Grodzkiego

PT:5:25

Datowanie: Okres międzywojenny.
Awers: Modernistyczny gmach Sądu Grodzkiego w Przeworsku: płaski dach, rytmicznie rozstawione okna, przed nim młode drzewa. Podpis wydrapany wprost w emulsji negatywu: „Gmach Sądu grodzkiego”.
Rewers: Zapisany ołówkiem po niemiecku, ale karta nigdy nie poszła pocztą — brak znaczka i datownika. Stopka: „Nakładem Z. Kisielewskiego, Przeworsk”.
Historia i kontekst: Zestawiona z barokowym ratuszem na sąsiedniej karcie pozdrowienia z Przeworska (PT:5:24), ta funkcjonalistyczna bryła pokazuje, jak bardzo zmieniło się miasteczko w ciągu trzech dekad — z galicyjskiego węzła kolejowego w ośrodek nowoczesnej administracji II Rzeczypospolitej.