Warszawa · pocztówki i historia

Wielka Wojna: okupacja i wojenne zniszczenia

Warszawa pod niemieckim panowaniem, 1915–1918 (i próg okupacji 1939)

Wielka Wojna przyniosła Warszawie gwałtowny koniec ponadstuletniego panowania rosyjskiego. Ewakuujący się w sierpniu 1915 roku Rosjanie wywieźli z miasta setki fabryk i urzędów, a na pożegnanie wysadzili część warszawskich mostów.

Wkroczenie wojsk niemieckich rozpoczęło okres militaryzacji przestrzeni miejskiej — karty z tego rozdziału pokazują żołnierzy odpoczywających na ulicach, sobór na placu Saskim podpisany już jako „Russischer Dom”, i most zniszczony obok mostu, który zniszczeń nie doznał.

Sobór św. Aleksandra Newskiego na placu Saskim

PT:8:13

Datowanie: Niemiecki podpis okupacyjny „Warschau — Russischer Dom” i numer płyty 68770 datują kartę na lata niemieckiej okupacji Warszawy (1915–1918).
Awers: Światłodruk gigantycznego soboru metropolitalnego z wolnostojącą dzwonnicą, dominującego nad placem Saskim. Numer płyty 68770 w rogu.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. Sygnowany w stopce „L. M. W. 1”.
Historia i kontekst: Sobór (wzniesiony 1894–1912) był najwyższą budowlą Warszawy — dzwonnica miała 73 metry. Traktowany jako pomnik rosyjskiego panowania, został rozebrany w latach 1920–1926; materiały z rozbiórki wykorzystano m.in. przy schodach mostu Poniatowskiego.

Wojska niemieckie na ulicach Warszawy — poczta polowa, 1916

PT:8:19

Datowanie: Datownik niemieckiej poczty polowej z datą 23 IX 1916 oraz fioletowa pieczęć jednostki na rewersie.
Awers: Światłodruk oddziałów niemieckich w pikielhaubach, karabiny ustawione w kozły na brukowanej ulicy, w tle polskie szyldy sklepowe. Podpis: „Warschau unter Deutscher Besetzung 1915”. Fot. Kühlewindt.
Rewers: Podzielony, w całości zapisany odręcznie po niemiecku. Datownik „K.D. Feldpoststation” z 23.9.1916, fioletowa pieczęć jednostki, brak znaczka (poczta polowa była bezpłatna). Wydawca: Pudel-Verlag, Berlin SW. 48, Friedrichstr. 16.
Historia i kontekst: Wojska niemieckie wkroczyły do Warszawy 5 sierpnia 1915 roku, kończąc ponad stuletnie panowanie rosyjskie. Karta wydana w Berlinie dla rodzin żołnierzy garnizonu warszawskiego.

Druga kratownica na Wiśle — most przed zniszczeniem

PT:8:23

Datowanie: Rewers podzielony, pokryty niemiecką korespondencją z okresu okupacji.
Awers: Światłodruk drugiego mostu kolejowo-drogowego na Wiśle, podpisany „Warschau — Zweite Weichselbrücke”. Most na zdjęciu jest całkowicie nienaruszony: konstrukcja stalowa prosta, bez uszkodzeń, po moście spacerują przechodnie. To widok mostu sprzed wysadzenia albo już po prowizorycznej odbudowie.
Rewers: Podzielony. Sygnatura „L. M. W. 21” (to samo wydawnictwo co karta soboru :13). Rewers pokryty odręczną korespondencją niemiecką, z ręcznym archiwalnym dopiskiem „II MOST NA WIŚLE”.
Historia i kontekst: W nocy z 4 na 5 sierpnia 1915 roku wycofujące się wojska carskie wysadziły warszawskie mosty, w tym drugi most pod Cytadelą. Ta karta pokazuje jednak przeprawę sprawną — zniszczenia tego mostu widać na innej karcie z kolekcji (PT:8:50, most Poniatowskiego).

Wysadzony most Poniatowskiego — stempel cenzury z 1915 r.

PT:8:50

Datowanie: Drukowana na awersie adnotacja cenzury wojskowej: „Dozwolone cenzurą z d. 31/VIII 1915 r.” — dwadzieścia sześć dni po wysadzeniu mostu.
Awers: Barwna litografia zawalonego przęsła mostu Poniatowskiego, spoczywającego w nurcie Wisły, obok ocalałej neogotyckiej wieży bramnej z czerwonej cegły. Dwujęzyczny podpis: „Warszawa, wysadzony nowy most. / Warschau, gesprengte neue Brücke.” — bez wskazania, kto wysadził most.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. Sygnowany inicjałami „M.K.W.”.
Historia i kontekst: Most Poniatowskiego (otwarty w 1914 r. jako „Trzeci Most”) był najnowocześniejszą przeprawą Warszawy, projektu Stefana Szyllera. Rosjanie wysadzili jego przęsła 5 sierpnia 1915 r. Ta karta, wydana zaledwie 26 dni później, była jedną z pierwszych fotorelacji wojennych trafiających w ręce mieszkańców.

Pochód cechów w 125. rocznicę Konstytucji 3 Maja

PT:8:3

Datowanie: Rok wprost z nadruku rocznicowego: „1791—1916”.
Awers: Widok z góry na Rynek Starego Miasta: kamienice ze zdobionymi szczytami, na płycie rynku zwarty tłum uczestników pochodu ustawiony w kolumnach, nad nim liczne sztandary cechowe.
Rewers: Czysty, nieużywany (bez adresu, znaczka, stempla). Druk: „1791—1916. Uczczenie Konstytucji 3 Maja. Uroczysty pochód w Warszawie. / CECHY NA STAREM MIEŚCIE.” Sygnatura wydawcy „B.-R. / W. № 3”.
Historia i kontekst: Karta wydana w 1916 r., podczas niemieckiej okupacji wojskowej Warszawy (od sierpnia 1915), z okazji 125. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja 1791 r. — publiczne obchody były wówczas możliwe m.in. dzięki większej swobodzie życia publicznego niż pod wcześniejszym zaborem rosyjskim.

Panorama Warszawy z mostem, list z 3 kwietnia 1916

PT:8:17

Datowanie: List na rewersie datowany przez nadawczynię „Warschau, d. 3/4 1916”.
Awers: Podpis „WARSCHAU — Totalansicht von Warschau”. Panorama miasta z prawego brzegu Wisły: zabudowa praska z kominami fabrycznymi na pierwszym planie, poniżej rzeka z wielopolowym mostem kratownicowym, po drugiej stronie gęsta zabudowa lewobrzeżnej Warszawy z licznymi wieżami kościelnymi.
Rewers: Cała powierzchnia zapisana niemieckim listem: siostra pisze do brata Arthura, dziękuje za kartkę, wspomina rozłąkę rodzinną. Druk „766” w rogu.
Historia i kontekst: Korespondencja rodzinna pisana w czasie I wojny światowej i niemieckiej okupacji Warszawy (1915–1918), w okresie rozłąki wojennej.

Gmach Reichsbanku, list żołnierza z czerwca 1917

PT:8:18

Datowanie: List na rewersie datowany „Warschau, d. 1./6. 1917”.
Awers: Podpis „Warschau – Reichsbank”. Monumentalny neorenesansowy gmach bankowy z boniowaniem i ryzalitem. Przed wejściem jednokonny powozik; na chodniku maszeruje kolumna żołnierzy z karabinami, po drugiej stronie ulicy przechodnie i szyny tramwajowe.
Rewers: List żołnierza do matki i siostry o codziennym życiu garnizonu — gotowanie, przydział mięsa, podziękowanie za papierosy. W ramce nadruk wydawcy „L.M. № 41”.
Historia i kontekst: Warszawski oddział Reichsbanku działał w ramach niemieckiej administracji finansowej okupowanej Warszawy (1915–1918). List ilustruje codzienność żołnierza garnizonu latem 1917 roku.

Kościół św. Floriana na Pradze, sierpień 1916

PT:8:21

Datowanie: List na rewersie datowany „Warschau, d. 21.8.191[6]”.
Awers: Podpis „Warschau – Heilige Floriankirche in Praga”. Fasada dwuwieżowego kościoła neogotyckiego z rozetą i zegarem. Przed kościołem rozległy brukowany plac z zaprzężonymi wozami i przechodniami.
Rewers: List żołnierza do matki i brata Willy'ego, z podziękowaniem za paczkę i nowym adresem: „Reserve Bekleidungsdepot / Warschau” (rezerwowy skład umundurowania). Fragment nadruku wydawcy „L.M.”.
Historia i kontekst: Kościół św. Floriana na Pradze, wzniesiony w 2. połowie XIX wieku, jest jedną z dominant prawobrzeżnej Warszawy. Nowy adres nadawcy listu wskazuje na żołnierza obsługującego skład umundurowania garnizonu.

Muzeum Narodowe — poczta polowa z pierwszych dni okupacji, 1939

PT:8:45

Datowanie: Okrągły stempel „FELDPOST b · 10.10.39” na rewersie — 10 października 1939, dwa tygodnie po kapitulacji Warszawy 28 września 1939.
Awers: Podpis „WARSZAWA. Muzeum Narodowe. / VARSOVIE. Musée National.” Fasada gmachu z rzędem wysokich kolumn, na jezdni samochody osobowe z przełomu lat 20./30. XX wieku i pojazd przypominający omnibus.
Rewers: Zaadresowana do Niemiec („Frau Olga Neugebauer”), zapisana drobnym pismem. Stempel poczty polowej Wehrmachtu z orłem trzymającym wieniec ze swastyką. Druk „N. 1508.”, „PRZEDRUK WZBRONIONY”, logo wydawnictwa „RUCH”.
Historia i kontekst: Gmach Muzeum Narodowego przy Alejach Jerozolimskich wzniesiono w latach 1927–1938 według projektu Tadeusza Tołwińskiego. Karta wydana jeszcze w okresie międzywojennym przez „Ruch”, wysłana pocztą polową Wehrmachtu tuż po zajęciu Warszawy przez Niemców we wrześniu 1939 roku.

Belweder — nakład F. Gazdy z czasów okupacji

PT:8:26

Datowanie: Zgermanizowany adres wydawcy na rewersie („Warschau, Piusstr. 47a”) wskazuje na okres okupacji niemieckiej (1939–1944); karta jest niepisana, więc nie da się zawęzić dokładnej daty.
Awers: Fotografia pałacu Belweder z narożnika: elewacja boczna z rzędem okien i attyką, wysunięty portyk kolumnowy ze schodami. Podpis dwujęzyczny „Warschau, Belvedere / Warszawa, Belweder”, sygnatura „Fot. F. Gazda”, numer 175.
Rewers: Karta całkowicie niezapisana. Nadruk wydawcy: „Verlag F. Gazda, Warschau, Piusstr. 47a. Tel. 939-0[6]”.
Historia i kontekst: Belweder, klasycystyczny pałac przy Łazienkach, był w okresie międzywojennym oficjalną rezydencją Naczelnika Państwa i Prezydenta RP. Fotograf i wydawca Feliks Gazda działał w Warszawie od lat 20./30. XX wieku; zgermanizowany zapis adresu na tym egzemplarzu wskazuje na nakład z okresu okupacji.