Warszawa · pocztówki i historia

Odbudowa Warszawy

Rekonstrukcja zabytków i nowy ład socrealizmu, 1949–1950

Decyzja o odbudowie Warszawy jako stolicy, podjęta już w styczniu 1945 r., była jednym z najśmielszych projektów urbanistycznych w dziejach nowożytnych. Pod hasłem „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu” pracowały setki tysięcy robotników, rzemieślników i architektów z całego kraju.

Seria pocztówek fotograficznych wydawnictwa „Książka i Wiedza”, sprzedawana z obowiązkową dopłatą na Fundusz Odbudowy Stolicy, dokumentuje ten moment: powrót Kolumny Zygmunta, monumentalną Trasę W-Z i nowoczesny transport miejski w gruzach dawnej stolicy.

Tłumy mieszkańców pod odbudowaną Kolumną Zygmunta

PT:7:1

Datowanie: Obecność odbudowanej i uroczyście odsłoniętej w lipcu 1949 r. Kolumny Zygmunta oraz cena z dopłatą na FOS na rewersie.
Awers: Fotografia R. Wionczka: plac Zamkowy z nowo wzniesioną Kolumną Zygmunta, wokół której gromadzą się wielotysięczne tłumy warszawiaków, w tle odbudowywane kamienice Krakowskiego Przedmieścia.
Rewers: Podzielony, czysty. Drukowana notatka zapowiadająca, że Krakowskie Przedmieście zostanie całkowicie odbudowane do roku 1951. Wydawca: „Książka i Wiedza”. Cena 8 zł + 2 zł na Fundusz Odbudowy Stolicy.
Historia i kontekst: Kolumna Zygmunta, zwalona przez niemiecki czołg w nocy z 1 na 2 września 1944 roku, była pierwszym pomnikiem odbudowanym po wojnie. Nowy trzon wykonano z dolnośląskiego granitu strzegomskiego; uroczyste odsłonięcie odbyło się 22 lipca 1949 r., równolegle z otwarciem Trasy W-Z.

Tramwaj linii 26 na Trasie W-Z

PT:7:3

Datowanie: Okres bezpośrednio po otwarciu Trasy W-Z (22 lipca 1949 r.), numer zamówienia B-106636.
Awers: Czarno-białe zdjęcie E. Falkowskiego: wschodni, praski odcinek nowo otwartej Trasy W-Z, środkiem arterii sunie wagon tramwajowy linii 26 z tablicą kierunkową, w tle nowe bloki na Pradze.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, numer zamówienia B-106636, cena 8 zł + 2 zł na FOS.
Historia i kontekst: Budowa Trasy W-Z w latach 1947–1949 była najbardziej prestiżowym projektem urbanistycznym pierwszych lat Polski Ludowej — łączyła Pragę ze Śródmieściem przez tunel pod placem Zamkowym i nowy most Śląsko-Dąbrowski.

Gruba Kaśka na Trasie W-Z

PT:7:8

Datowanie: Obecność nowej infrastruktury drogowej Trasy W-Z wokół studni, seria „Odbudowa Warszawy”.
Awers: Fotografia E. Szmidtgala: okrągła, klasycystyczna rotunda dawnej studni „Gruba Kaśka” pośrodku nowej jezdni Trasy W-Z, obok przejeżdżają tramwaje i samochody, przy krawędzi jezdni tablica „JEDEN KIERUNEK RUCHU”.
Rewers: Podzielony, czysty. Drukowany podpis o siedzibie Związku Zawodowego Pracowników Kultury w sąsiednich pałacykach. Wydawca „Książka i Wiedza”, cena 8 zł + 2 zł na FOS.
Historia i kontekst: Gruba Kaśka to klasycystyczna studnia wodociągowa projektu Szymona Bogumiła Zuga z 1787 roku — jeden z niewielu obiektów, które przetrwały zniszczenie tej części miasta w 1944 roku. Projektanci Trasy W-Z zachowali ją, wkomponowując w pas rozdziału nowej arterii.

Gmach Dyrekcji PKP — fot. E. Falkowski

PT:7:2

Datowanie: Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, wydawca Książka i Wiedza, numer katalogowy B-106636, ok. 1949–1950 (rok dokładny nie jest wydrukowany na karcie).
Awers: Duży, kilkupiętrowy gmach biurowy o surowej, rzędowej elewacji. Na pierwszym planie ruchliwy chodnik: przechodnie, bezlistne drzewo, latarnia, kiosk z prasą i tytoniem, autobus i samochód osobowy na brukowanej jezdni.
Rewers: Podzielony. Podpis: „WARSZAWA. Gmach Dyrekcji PKP, gdzie w r. 1945 przeniesiono wszystkie ministerstwa z Lublina.” Wydawca Książka i Wiedza, fot. E. Falkowski, cena 8 zł + 2 zł na FOS, nr B-106636.
Historia i kontekst: Budynek Dyrekcji PKP posłużył w 1945 roku jako tymczasowa siedziba administracji rządowej przeniesionej z Lublina, zanim poszczególne ministerstwa uzyskały własne gmachy.

Most Poniatowskiego odbudowany — fot. L. Jabrzemski

PT:7:4

Datowanie: Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, ok. 1949–1950.
Awers: Ujęcie z wysokiego punktu na most nad Wisłą: przy bliższym końcu dwie monumentalne wieże bramowe. Na jezdni i placu przed mostem ruch — samochody, autobus, wóz konny, dwa tramwaje, przechodnie, rowerzysta. Na pierwszym planie taras widokowy ze schodami.
Rewers: Podpis: „WARSZAWA. Odbudowany całkowicie w rok po wojnie Most Poniatowskiego.” Wydawca Książka i Wiedza, fot. L. Jabrzemski, cena 8 zł + 2 zł na FOS, nr B-106636.
Historia i kontekst: Most Poniatowskiego, uszkodzony w 1944 roku, został odbudowany jako jedna z pierwszych powojennych inwestycji mostowych Warszawy.

Wylot tunelu Trasy W-Z i pałac Pod Blachą — fot. Baranowski

PT:7:5

Datowanie: Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, ok. 1949–1950 (Trasa W-Z otwarta 22 lipca 1949 roku).
Awers: Ujęcie zza wylotu tunelu, żebrowane sklepienie tworzy ramę zdjęcia. Za wylotem: pałacyk z wysokim dachem mansardowym (Pałac Pod Blachą), po prawej nowoczesne bloki mieszkalne, na jezdni autobus i szyny tramwajowe.
Rewers: Podpis: „WARSZAWA. Aleja Gen. Świerczewskiego i pałac »pod Blachą« z wylotu tunelu.” Wydawca Książka i Wiedza, fot. Baranowski (Film Polski), cena 8 zł + 2 zł na FOS, nr B-106636.
Historia i kontekst: Widok dokumentuje nowo wybudowany tunel Trasy W-Z pod Zamkiem Królewskim oraz sąsiadujący z nim zabytkowy Pałac Pod Blachą.

Budowa mostu Śląsko-Dąbrowskiego — fot. L. Jabrzemski

PT:7:7

Datowanie: Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, ok. 1949 (most oddano do użytku w 1949 roku).
Awers: Wzdłuż balustrady mostu ciągnie się gęsty tłum ludzi. W tle wysoki żuraw budowlany przy brzegu rzeki. Na pierwszym planie bulwar nadrzeczny z klombem, przechodnie, samochód-kabriolet na jezdni.
Rewers: Podpis: „WARSZAWA. Most Śląsko-Dąbrowski zbudowany z ofiar społeczeństwa śląskiego.” Wydawca Książka i Wiedza, fot. L. Jabrzemski, cena 8 zł + 2 zł na FOS, nr B-106636.
Historia i kontekst: Most Śląsko-Dąbrowski wzniesiono w dużej mierze z funduszy zebranych przez społeczeństwo śląskie, co podkreśla podpis wydawcy na karcie.

Most Śląsko-Dąbrowski w nocnym oświetleniu — fot. T. Bukowski

PT:7:10

Datowanie: Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, ok. 1949–1950.
Awers: Fotografia nocna: przęsło mostu oświetlone rzędem latarni ulicznych wzdłuż całej długości, ich światła odbijają się długimi smugami w tafli rzeki.
Rewers: Podpis: „WARSZAWA. Most Śląsko-Dąbrowski w nocnym oświetleniu.” Wydawca Książka i Wiedza, fot. T. Bukowski, cena 8 zł + 2 zł na FOS, nr B-106636.
Historia i kontekst: Karta ilustruje nocną iluminację jednej z flagowych powojennych inwestycji mostowych Warszawy.

Gmach Ministerstwa Oświaty — fot. J. Bułhak

PT:7:11

Datowanie: Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, ok. 1949–1950.
Awers: Monumentalny gmach z rzędem wysokich, żłobkowanych kolumn flankujących wejście, nad wejściem godło państwowe w kartuszu. Przed budynkiem zaparkowane samochody, młode drzewka wzdłuż elewacji.
Rewers: Podpis: „WARSZAWA. Gmach Ministerstwa Oświaty w Alei I Armii W.P.” Wydawca Książka i Wiedza, fot. J. Bułhak, cena 8 zł + 2 zł na FOS, nr B-106636.
Historia i kontekst: Gmach przy dawnej Alei I Armii Wojska Polskiego (dziś Aleje Ujazdowskie) mieścił powojenne Ministerstwo Oświaty.

Niedźwiedź polarny w warszawskim ZOO — fot. T. Bukowski

PT:7:12

Datowanie: Seria „Odbudowa Warszawy dziełem całego narodu”, ok. 1949–1950.
Awers: Zdjęcie czarno-białe: niedźwiedź polarny stojący na skraju betonowego wybiegu, w tle skalny element wybiegu i ciemna roślinność.
Rewers: Podpis: „WARSZAWA. Ogród Zoologiczny powiększył swe tereny i będzie jednym z najwspanialszych na świecie.” Wydawca Książka i Wiedza, fot. T. Bukowski, cena 8 zł + 2 zł na FOS, nr B-106636.
Historia i kontekst: Karta wpisuje się w powojenną odbudowę warszawskiego ZOO, prezentowaną w serii jako element „odbudowy dziełem całego narodu”.

Kamienice Johna i Prażmowskich nocą — fot. W.A.F.

PT:7:82

Datowanie: Rewers opisuje odbudowę „z pietyzmem w latach 1948–1950” — inny wydawca niż reszta rozdziału (PTTK, nie Książka i Wiedza), nie ma daty rocznej samej karty.
Awers: Fotografia nocna: w głębi oświetlone fasady kamienic — attyki, lukarny, kominy, dekoracyjne wolutowe zwieńczenie na dachu jednej z nich. Na pierwszym planie kamienna balustrada tarasu, przy niej dwie sylwetki osób, w tle konstrukcja żelazna schodów lub wiaduktu.
Rewers: Nie należy do serii Książka i Wiedza — pionowy napis „POLSKIE TOW. TURYSTYCZNO-KRAJOZNAWCZE” (PTTK), stopka „Zakł. Wklęsłodr. RSW »Prasa«. W-wa. B-133184”, „Nr 583”, „Fot. W.A.F.” (Warszawska Agencja Fotograficzna). Opisuje kamienicę Johna (dziś Dom Literatury, ze schodami ruchomymi Trasy W-Z w podziemiach) i rokokową kamienicę Prażmowskich.
Historia i kontekst: Karta dokumentuje odbudowę Krakowskiego Przedmieścia w latach 1948–1950, w tym budowę schodów ruchomych prowadzących do tunelu Trasy W-Z, otwartej w lipcu 1949 roku.