Warszawa · pocztówki i historia

Warszawa walcząca i zburzona

Martyrologia i heroizm stolicy w dokumentacji powojennej, 1944–1947

Rok 1944 przyniósł Warszawie niemal całkowitą zagładę fizyczną. Wybuch Powstania Warszawskiego i następująca po nim systematyczna akcja wyburzania i palenia miasta przez niemieckie oddziały saperskie obróciły stolicę w gigantyczne gruzowisko.

Karty niżej to jedne z najbardziej poruszających dokumentów w całym zbiorze: powstańcze zdjęcia Tadeusza Bukowskiego wydane tuż po wojnie jako cegiełki na odbudowę, oraz powojenna seria wklęsłodrukowa „Wa” wydawnictwa „Czytelnik” z fotografiami atelier Jana Bułhaka.

Na placówce przy Elektrowni — „Warszawa walcząca”

PT:8:1

Datowanie: Wydawcy „Polskie Archiwum Krajoznawcze” i Spółdzielnia „Światowid” — karta z serii cegiełek na odbudowę stolicy, wydanej w pierwszych latach powojennych. Dokładna data na karcie nie jest podana.
Awers: Fotografia Tadeusza Bukowskiego: dwóch powstańców w hełmach obsługujących ciężki karabin maszynowy za osłoną z worków z piaskiem, obok metalowe wiadro z wodą do chłodzenia lufy.
Rewers: Podzielony. Dwujęzyczny nadruk tytułowy — dosłowny cytat z karty: „Na placówce przy Elektrowni — Un poste d'insurgés près de l'usine d'électricité”. Hasło i cegiełka finansowa „NA ODBUDOWĘ WARSZAWY 1 ZŁ”. Wydawcy: Polskie Archiwum Krajoznawcze oraz Spółdzielnia „Światowid”.
Historia i kontekst: Obrona Elektrowni Miejskiej na Powiślu była jednym z najbardziej bohaterskich epizodów Powstania Warszawskiego — zdobyta w pierwszych godzinach walk 1 sierpnia 1944 r., dostarczała prąd powstańczym szpitalom i radiostacjom niemal do początku września. Tadeusz Bukowski „Tal” (1909–1980) był oficerem Referatu Fotograficznego BIP KG AK.

Ewakuacja mieszkańców — list do Czechosłowacji

PT:8:2

Datowanie: Odręczny nagłówek listu „Jelonki, dn. 10.X.1945” — a osobno, na okrągłym stemplu pocztowym (miejscowość częściowo nieczytelna), widoczna data 11 października.
Awers: Fotografia Tadeusza Bukowskiego: cywilni mieszkańcy Warszawy — kobiety, dzieci, starcy — z tobołkami przez zrujnowaną, zasypaną gruzami ulicę.
Rewers: Podzielony; górna i dolna część to druk (tytuł, podpis fotografa, cegiełka wydawcy), środkowa — odręczny list po polsku podpisany „Anka Strycharska”, adresowany do czeskiego miasta Přerov. Nadruk „Na odbudowę Warszawy 1 zł”, oficyna „Światowid”.
Historia i kontekst: Po kapitulacji Powstania Warszawskiego 2 października 1944 roku ludność cywilna została wypędzona z miasta — ponad 500 tysięcy osób trafiło do obozu przejściowego w Pruszkowie, a stamtąd dalej. Karta wysłana rok później to świadectwo powojennych migracji i poszukiwania bliskich.

Chrystus z kościoła Świętego Krzyża

PT:8:43

Datowanie: Wydawnictwo „Czytelnik”, seria wklęsłodrukowa „Wa” nr 12, sygnatura produkcyjna M-32629 — pierwsze lata powojenne. Dokładna data na karcie nie jest podana.
Awers: Fotografia atelier Jana Bułhaka (podpis na rewersie: „Fot. J. Bułhak i Syn”): spiżowa figura Chrystusa dźwigającego krzyż przy kościele św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu — na tej karcie STOJĄCA na swoim cokole, na tle nieba, z ręką wzniesioną w geście błogosławieństwa. To nie jest fotografia obalonej rzeźby (zdjęcie słynnego leżącego na bruku Chrystusa „Sursum Corda” to inna, powszechnie znana fotografia — nie ta karta). Podpis pod widokiem: „Chrystus z kościoła Św. Krzyża”.
Rewers: Podzielony, czysty. Logo „Czytelnik”, oznaczenie „Ser. Wa Nr 12”, sygnatura produkcyjna M-32629.
Historia i kontekst: Spiżowa figura Chrystusa dłuta Piusa Welońskiego (1858) była jednym z najważniejszych symboli Warszawy. Podczas walk powstańczych we wrześniu 1944 roku niemiecki pojazd pancerny zdetonował ładunki pod kościołem, obalając rzeźbę na bruk — ten moment utrwaliła inna, osobna fotografia. Figurę odnaleziono w Pruszkowie i uroczyście przywrócono na miejsce 19 lipca 1945 r.

Ruiny Muranowa — fot. J. Bułhak i Syn

PT:8:11

Datowanie: Wydawnictwo „Czytelnik”, seria „Wa” nr 6, ta sama sygnatura produkcyjna M-32629 co karta „Chrystus” — to wspólny numer nakładu drukarskiego całej serii, nie unikalny numer zdjęcia.
Awers: Wklęsłodruk terenu dawnego getta warszawskiego na Muranowie: stojące jeszcze fragmenty murów i kominów zburzonych kamienic na pierwszym planie, za nimi rozległe gruzowisko.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. Logo „Czytelnik”, oznaczenie „Ser. Wa Nr 6”, sygnatura produkcyjna M-32629.
Historia i kontekst: Po stłumieniu Powstania w Getcie Warszawskim w maju 1943 roku niemieckie oddziały saperskie systematycznie wysadziły i spaliły całą zabudowę dzielnicy żydowskiej. Jan Bułhak z synem uwiecznili ten krajobraz tuż po wyzwoleniu w 1945 r.

Kamienne Schodki — zdjęcie przedwojenne, edycja powojenna

PT:7:43

Datowanie: Rewers wprost opisuje fotografię jako przedwojenną („Warszawa przedwojenna — Varsovie d'avant-guerre”), wydaną w powojennej serii charytatywnej ok. 1945–1946.
Awers: Wąska, ciasna uliczka-schodki między wysokimi kamienicami Starego Miasta. Na stopniach kilkoro pieszych — dorosły i dziecko idący pod górę, dwie sylwetki wyżej, kobieta pochylona nad małym dzieckiem u dołu schodów.
Rewers: Podzielony. Nadruk: „Warszawa przedwojenna — Varsovie d'avant-guerre / Stare Miasto - Ul. Kamienne Schodki / Fot. T. Bukowski”. Hasło „NA ODBUDOWĘ WARSZAWY 1 ZŁ”, druk „R.S.W. »PRASA«, W-WA — B-40071”, wydawcy: Polskie Archiwum Krajoznawcze i Spółdzielnia „Światowid” — ten sam nakład co karta o ulicy Hożej (PT:8:6).
Historia i kontekst: Kamienne Schodki to zabytkowa, wąska uliczka schodkowa na warszawskiej Starówce, prowadząca w stronę Wisły. Zdjęcie przedstawia stan sprzed 1939 roku, wydane ponownie po wojnie w serii wspierającej odbudowę zniszczonej stolicy.

Ulica Hoża — seria „Warszawa zburzona”

PT:8:6

Datowanie: Seria „Warszawa zburzona” wydawnictwa Spółdzielni „Światowid”, z dopłatą na odbudowę — druk powojenny, ok. 1945–1946.
Awers: Wygięta metalowa rurka latarni z zawieszoną tabliczką „Ulica Hoża”, unosząca się nad stosem gruzu. Po obu stronach wypalone, częściowo zawalone kamienice bez okien i dachów.
Rewers: Nadruk: „Warszawa zburzona — Varsovie en ruines / Ulica Hoża — Rue Hoża / Fot. E. Falkowski”. Hasło „NA ODBUDOWĘ WARSZAWY 1 ZŁ”, druk „R.S.W. »PRASA«, W-WA — B-40071”, wydawcy: Polskie Archiwum Krajoznawcze i Spółdzielnia „Światowid”. Czysta, niezaadresowana.
Historia i kontekst: Karta z charytatywnej serii pocztówek „Warszawa zburzona” wydawanej po wojnie z dopłatą na odbudowę stolicy — dokumentuje zniszczenia śródmieścia po Powstaniu Warszawskim 1944 roku.

Powrót z akcji — seria „Warszawa walcząca”

PT:8:7

Datowanie: Fotografia z 1944 roku, karta obiegowa — stempel pocztowy „WARSZAWA 20.1.49” i odręczna data listu „20/I.49r.”.
Awers: Grupa mężczyzn, część w mundurach i z bronią na ramieniu, idzie ulicą wśród zniszczonych kamienic i gruzu, w tle uszkodzona fasada budynku.
Rewers: Nadruk: „Warszawa walcząca — Varsovie combattante / Powrót z akcji — Retour de l'action / Fot. T. Bukowski”. Hasło „NA ODBUDOWĘ WARSZAWY 1 ZŁ”, wydawcy: Polskie Archiwum Krajoznawcze i Spółdzielnia „Światowid”. Znaczek 10 zł (motyw kosiarza), stempel „WARSZAWA 20.1.49”. Odręczny list zaczynający się „Kochany Ludku!…”, adresowany do Częstochowy.
Historia i kontekst: Fotografia dokumentuje powstańców warszawskich wracających z akcji bojowej podczas Powstania Warszawskiego 1944 roku; karta z serii „Warszawa walcząca” krążyła pocztą jeszcze w 1949 roku.

Ruiny kościoła Świętego Krzyża — fot. J. Bułhak i Syn

PT:8:41

Datowanie: Wydawnictwo „Czytelnik”, seria „Wa” nr 3, sygnatura produkcyjna M-32629 — pierwsze lata powojenne.
Awers: Ciężko zniszczona fasada i korpus kościoła: ocalała częściowo barokowa fasada frontowa (bez hełmów wież), za nią odsłonięte od dachu, wypalone mury nawy z pustymi otworami okiennymi, walące się sklepienia, u podstawy ogromny stos gruzu.
Rewers: Podzielony, czysty. „Fot. J. Bułhak i Syn”, „CZYTELNIK — Ser. Wa Nr 3.”, sygnatura M-32629.
Historia i kontekst: Kościół Świętego Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu został poważnie zniszczony podczas Powstania Warszawskiego 1944 roku i odbudowany po wojnie.

Ruiny na ulicy Piwnej — fot. J. Bułhak i Syn

PT:8:42

Datowanie: Wydawnictwo „Czytelnik”, seria „Wa” nr 2, sygnatura produkcyjna M-32629 — pierwsze lata powojenne.
Awers: Wąska uliczka Starego Miasta z wypalonymi, odsłoniętymi od dachów kamienicami po obu stronach. Na pierwszym planie wysoka, smukła ruina z rzędem ostrołukowych okien, całkowicie wypalona, bez dachu i stropów. Karta podpisana wprost jako „Stare Miasto, ulica Piwna” — nie nazywa budynku z nazwy; jego identyfikacja jako kościoła św. Marcina (który historycznie stoi przy tej ulicy) jest prawdopodobna, ale nie potwierdzona samym drukiem.
Rewers: Podzielony, czysty. „Fot. J. Bułhak i Syn”, „CZYTELNIK — Ser. Wa Nr 2.”, sygnatura M-32629.
Historia i kontekst: Stare Miasto zostało niemal doszczętnie zniszczone przez Niemców po upadku Powstania Warszawskiego 1944 roku (planowe wyburzanie i podpalanie); ulica Piwna to jedna z głównych ulic Starówki.

Gruzowisko getta — fot. J. Bułhak i Syn

PT:8:44

Datowanie: Wydawnictwo „Czytelnik”, seria „Wa” nr 5, sygnatura produkcyjna M-32629 — pierwsze lata powojenne.
Awers: Podpisana wprost „Warszawa — Getto”. Rozległe, całkowicie puste wzgórze gruzu na tle zachmurzonego nieba, bez żadnych stojących murów budynków; z kopca wystają jedynie pojedyncze, cienkie drewniane belki (nie kominy murowane) — najpewniej ocalałe elementy dawnej konstrukcji dachowej.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. „Fot. J. Bułhak i Syn”, „CZYTELNIK — Ser. Wa Nr 5.”, sygnatura M-32629.
Historia i kontekst: Teren dawnego getta warszawskiego został zrównany z ziemią przez Niemców po stłumieniu Powstania w Getcie w 1943 roku; fotografia dokumentuje pustkowie gruzu w miejscu dawnej dzielnicy żydowskiej.

Rynek Starego Miasta przez ocalałą bramę — fot. E. Falkowski

PT:8:46

Datowanie: Wydawnictwo „Czytelnik”, seria „Wa” nr 14, sygnatura produkcyjna M-32629 — pierwsze lata powojenne.
Awers: Ujęcie kadrowane przez zachowany łukowy otwór (sklepienie/przejście), przez który widać zniszczoną pierzeję kamienic Rynku Starego Miasta: wypalone, odsłonięte od dachów fasady z pustymi otworami okiennymi, gruz u podstawy.
Rewers: Podzielony, czysty. „Fot. E. Falkowski”, „CZYTELNIK — Ser. Wa Nr 14.”, sygnatura M-32629.
Historia i kontekst: Rynek Starego Miasta, zabytkowe serce Warszawy, został doszczętnie zniszczony podczas Powstania Warszawskiego i celowych wyburzeń 1944 roku, a następnie odbudowany w latach 1950–1953.