Warszawa · pocztówki i historia

Warszawa w czasach Imperium Rosyjskiego

Codzienność, sacrum i cenzura w mieście fin de siècle, 1880–1915

Warszawa przełomu XIX i XX wieku była miastem podwójnej tożsamości: trzecią co do wielkości metropolią Imperium Rosyjskiego, a zarazem miastem uwięzionym w gorsecie rusyfikacji po powstaniu styczniowym, gdzie przestrzeń publiczną znaczyły carskie monumenty i garnizonowe cerkwie.

Karty zebrane niżej pokazują tętniący życiem Rynek Starego Miasta z nakładu Karola Sommera, barwne litografie placu Zamkowego wędrujące ponad granicami zaborów, kartkę imieninową z 1902 roku i architekturę sakralną zaborcy, która kilkanaście lat później zniknęła z krajobrazu niepodległej stolicy.

Targ na rynku staromiejskim — nakład Karola Sommera

PT:8:20

Datowanie: Rewers niepodzielony (typ sprzed reformy pocztowej Cesarstwa Rosyjskiego z końca 1904 r.) i adres firmowy Karola Sommera przy Miodowej 4 wskazują na przełom wieków.
Awers: Światłodruk Rynku Starego Miasta szczelnie wypełnionego drewnianymi kramami, straganami z płóciennymi parasolami i dorożkami konnymi, wśród gęstego tłumu warszawiaków.
Rewers: Niepodzielony, z nagłówkiem w trzech językach: „Carte postale / Открытое письмо / Pocztówka”. Sygnatura nakładcy: Karol Sommer, Miodowa 4. Karta czysta, nieobiegowa.
Historia i kontekst: Karol Sommer był jednym z najważniejszych warszawskich wydawców pocztówek przełomu wieków, zlecającym druk renomowanym zagranicznym oficynom światłodrukowym.

Kościół Świętego Krzyża — karta do Paryża

PT:8:16

Datowanie: Niepodzielony, rosyjski format rewersu i stempel nadawczy z datą „29 MAI” wskazują na lata 1901–1905.
Awers: Czarno-biała fototypia fasady kościoła św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu, z przechodniami i dorożkami. Znaczek rosyjski 2 kopiejki naklejony wprost na awersie obok okrągłego warszawskiego datownika — miejsce na rewersie było zarezerwowane wyłącznie na adres. Na awersie też sygnatura nakładcy: Karol Sommer, Miodowa 4.
Rewers: Niepodzielony, wyłącznie na adres. Adresatka: „Mademoiselle Duchesne”, 9 rue de Molière, Paryż. Podpis wydawców: moskiewska spółka „Фототипия Шереръ, Набгольцъ и Ко.” (Scherer, Nabholz & Co.), wykonana na zlecenie Karola Sommera.
Historia i kontekst: Współpraca warszawskiego wydawcy Karola Sommera z moskiewską firmą Scherer, Nabholz & Co. — jedną z najlepszych drukarni fototypicznych w Imperium Rosyjskim — gwarantowała jakość pozwalającą na dystrybucję kart za granicę, aż do Francji.

Plac Zamkowy z kolumną Zygmunta — barwna litografia do Lwowa

PT:8:30

Datowanie: Niepodzielony rewers i rosyjski znaczek pocztowy z okresu przedreformacyjnego.
Awers: Wielobarwna litografia placu Zamkowego z Kolumną Zygmunta III Wazy i Zamkiem Królewskim w tle. Na placu ożywiony ruch: dorożki konne i wozy towarowe.
Rewers: Niepodzielony. Adres zapisany głównie alfabetem łacińskim (cyrylicą tylko pojedyncze słowo), do Lwowa, ul. Hofmana — karta wysłana z zaboru rosyjskiego do austriackiej Galicji.
Historia i kontekst: Wysyłanie pocztówek ponad kordonami zaborczymi było powszechną praktyką podtrzymywania więzi rodzinnych i narodowych. Zamek Królewski, wówczas rezydencja carskich namiestników, jawił się na kartach jako symbol dawnej niepodległości.

Secesyjne alegorie ze stokrotkami — życzenia imieninowe, 1902

PT:5:39

Datowanie: Odręczna data w treści listu i stempel nadawczy z Warszawy z marca 1902 r.
Awers: Tłoczona chromolitografia z ozdobną, srebrzoną ramą oplecioną stokrotkami i motylami. Cały list zapisany na tej stronie karty (rewers był zarezerwowany wyłącznie na adres): „Kochana Mieciu! W dniu imienin życzę Ci wszystkiego najlepszego…”.
Rewers: Niepodzielony, wyłącznie na adres. Znaczek rosyjski 3 kopiejki. Widoczny stempel nadawczy z Warszawy (19.III.1902) oraz stempel odbiorczy w Łodzi — list szedł do adresatki przy ul. Średniej 65 w Łodzi.
Historia i kontekst: Pocztówki secesyjne z motywami kwiatowymi i reliefami były modnym sposobem składania życzeń na przełomie wieków — traktowane jako drobne dzieła sztuki użytkowej, przechowywane w domowych albumach.

Cerkiew Litewskiego Pułku — światłodruk kolorowany, wyd. Wojutyński

PT:8:14

Datowanie: Podzielony rewers z rosyjsko-polskimi nagłówkami i tytulatura wydawnictwa K. Wojutyńskiego wskazują na lata 1908–1915.
Awers: Światłodruk ręcznie kolorowany: garnizonowa cerkiew z zielonymi, cebulastymi kopułami, z torami tramwajowymi biegnącymi u jej stóp.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. Nagłówek „Carte Postale — Pocztówka / Открытое письмо”. Wydawnictwo K. Wojutyńskiego w Warszawie, numer seryjny 628.
Historia i kontekst: Cerkiew garnizonowa była jednym z wyrazistych symboli rusyfikacji Warszawy. Po odzyskaniu niepodległości podobne budowle sakralne zaborcy w prestiżowych lokalizacjach miasta rozbierano w ramach usuwania śladów carskiego panowania.

Ratusz na placu Teatralnym — obieg do Szwajcarii

PT:8:15

Datowanie: Karta krążyła w okresie niemieckiej okupacji Warszawy podczas I wojny światowej (widoczny fragment daty ok. 1917).
Awers: Światłodruk gmachu Ratusza (dawny Pałac Jabłonowskich) z wieżą zegarową przy placu Teatralnym, dorożki, przechodnie, na jezdni jednopoziomowy tramwaj elektryczny z tabliczką linii.
Rewers: Podzielony, gęsta korespondencja po niemiecku, adresowana do Szwajcarii — dotyczy kolekcjonerskiej wymiany kart z widokami mostów. Fioletowa pieczęć klubu wymiany „Wsewołod Matyschuk, Student, Warschau”. Nakład: A. Chlebowski i S-ka w Warszawie.
Historia i kontekst: Pałac Jabłonowskich pełnił funkcję warszawskiego Ratusza od 1819 roku; spalony w powstaniu styczniowym 1863 r., odbudowany w neorenesansowym kształcie z wieżą pożarową.