Przemyśl · pocztówki i historia

Twierdza Przemyśl i I wojna światowa

Oblężenia i poczta polowa frontu galicyjskiego, 1914–1918

W latach 1914–1915 Przemyśl znalazł się w centrum globalnej nawałnicy wojennej. Jako trzecia co do wielkości twierdza Europy, miasto przetrwało trzy oblężenia i kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk między armią austro-węgierską a wojskami carskimi.

Karty niżej to oficjalne cegiełki wiedeńskiego Kriegshilfsbüro, dramatyczne ujęcia batalistyczne i fotografie zniszczonych fortów — a na rewersach fioletowe pieczęcie komend wojskowych i stemple Szpitala Garnizonowego nr 3 w Przemyślu.

Szturm na forty Twierdzy — Kriegshilfsbüro

PT:1:102

Datowanie: Stempel „BAD KISSINGEN 3 NOV 14” na rewersie datuje obieg na listopad 1914.
Awers: Monochromatyczna (nie wielobarwna) reprodukcja rysunku batalistycznego: rosyjski szturm piechoty na zewnętrzne forty Twierdzy Przemyśl, wybuchy artyleryjskie, żołnierze w okopach. Kolorem wydrukowano wyłącznie tytuł.
Rewers: Podzielony. Oficjalna karta „Kriegsbildkarte Nr. 23” wydana na rzecz trzech instytucji łącznie: „Rotes Kreuz, Kriegshilfs-Büro, Kriegsfürsorge-Amt”. Bawarski znaczek 5 fenigów z portretem Ludwika III, nadana w Bad Kissingen.
Historia i kontekst: Twierdza Przemyśl była jedną z trzech największych warowni Europy. Oficjalne edycje Kriegshilfsbüro miały cel charytatywny i propagandowy zarazem, budując wizerunek twierdzy nie do zdobycia.

Spowiedź polowa w Drozdowicach

PT:1:103

Datowanie: Oficjalna seria dokumentacyjna wiedeńskiego Kriegsfürsorge-Amt, okres pierwszego oblężenia twierdzy (1914–1915).
Awers: Kapelan wojskowy w stule z opaską Czerwonego Krzyża przyjmuje spowiedź żołnierza pod słomianą strzechą wiejskiej chaty w Drozdowicach. Jeden żołnierz klęczy trzymając w rękach kartkę (nie karabin — karabin stoi oparty o ścianę w tle), drugi siedzi obok.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. Oficjalna karta „Kriegsbildkarte Nr. 44”, wydana przez „Kriegsfürsorge-Amt”.
Historia i kontekst: Drozdowice były areną walk podczas pierwszego i drugiego oblężenia Twierdzy Przemyśl. Karta pokazuje religijny wymiar codziennego życia żołnierzy na froncie galicyjskim.

Wkroczenie wojsk niemieckich do Przemyśla, 2 czerwca 1915

PT:1:4

Datowanie: Rok wydania 1915, wydawnictwo jarosławskie „Polonia” — wydarzenie miało miejsce 2 czerwca 1915.
Awers: Światłodruk kolumn pruskiej piechoty w hełmach z szpikulcem, kawaleria, wóz taborowy, tłoczący się przemyscy cywile. Podpis dwujęzyczny: „Wejście Prusaków do Przemyśla w dniu odzyskania twierdzy (2.6.1915)”.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. „Wydawnictwo artyst. widokówek »Polonia« Prof. Adam Wilusz, Jarosław 1915”, numer seryjny A W 34.
Historia i kontekst: Po 133-dniowym oblężeniu i kapitulacji w marcu 1915 roku Przemyśl znalazł się pod kilkumiesięczną okupacją rosyjską. 3 czerwca 1915 roku, po bitwie pod Gorlicami, wojska niemieckie i austro-węgierskie odbiły miasto.

Zawalony most drogowy im. 3 Maja — fot. J. Berger

PT:1:8

Datowanie: Rok wydania nakładu 1916 w stopce krakowskiego Salonu Malarzy Polskich.
Awers: Światłodruk rzeczywiście zniszczonego mostu: potężne, stalowe kratownicowe przęsła leżą powyginane i zapadnięte w korycie Sanu. Na brzegu dwie postacie w cywilnych długich płaszczach i cywilnych kapeluszach — nic nie wskazuje na mundur wojskowy, to najpewniej cywile, nie żołnierze. Sygnatura negatywu J. Bergera nr 9391.
Rewers: Podzielony, czysty, nieobiegowy. Wydany przez krakowski Salon Malarzy Polskich w 1916 roku, numer katalogowy 2.
Historia i kontekst: Most drogowy wysadzono 22 marca 1915 roku przez wycofującą się załogę austro-węgierską, tuż przed kapitulacją twierdzy przed Rosjanami — miało to uniemożliwić wojskom carskim szybką przeprawę na lewy brzeg Sanu.

Rynek na karcie Szpitala Garnizonowego nr 3

PT:1:41

Datowanie: Odręczna wiadomość żołnierza datowana 28 grudnia 1915.
Awers: Światłodruk płyty przemyskiego Rynku z kamienicami narożnymi i wieżą zegarową świeckiego budynku (nie wieżą katedralną, jak można by sądzić). Krawędzie karty naturalnie poszarpane i zużyte.
Rewers: Podzielony, pokryty korespondencją poczty polowej. Pieczęć wojskowa w formie liniowego (nie okrągłego) odcisku: „k.u.k. Garnisonsspital Nr. 3 in Przemyśl”. Karta wysłana do Marie Brandejsovej, Kosmonosy w Czechach.
Historia i kontekst: Podczas oblężeń Przemyśla miasto zamieniono w ogromny szpital polowy. Szpital Garnizonowy nr 3 odegrał kluczową rolę w ratowaniu tysięcy rannych żołnierzy monarchii habsburskiej.

Trzej żołnierze wśród ruin rozbitego Fortu VII

PT:1:95

Datowanie: Rok 1916 w stopce wiedeńskiego wydawnictwa Kilophot.
Awers: Trzej żołnierze austro-węgierscy (widoczne czapki wojskowe z otokiem) na gruzowisku rozbitego fortu, obok rozerwanych wybuchem płyt pancerza i zniszczonej wieży artyleryjskiej. Wokół zwykła metalowa lub drewniana poręcz (nie zasieki z drutu kolczastego).
Rewers: Podzielony, czysty. Stopka: „Kunstanstalt Kilophot, G.m.b.H., Wien XIX/1.”, data 1916.
Historia i kontekst: Fort VII „Prałkowce” był jednym z kluczowych dzieł obronnych sektora zewnętrznego Twierdzy Przemyśl. Podczas ostrzału z najcięższych moździerzy rosyjskich fort uległ niemal całkowitej zagładzie.