Przemyśl · pocztówki i historia

Wczesne litografie i światłodruki

Początki przemyskiej widokówki, do 1905 roku

Najstarsza warstwa przemyskiej kolekcji rejestruje miasto w okresie autonomii galicyjskiej, na krótko przed tym, jak Przemyśl został zamknięty w fortyfikacjach potężnej twierdzy garnizonowej.

Karty niżej to w większości litografie i światłodruki powitalne typu „Gruss aus Przemyśl” (Pozdrowienie z Przemyśla), wydawane nakładem pionierskich przemyskich księgarń — M. G. Rosenfeld, M. Glanz i D. Kandel — krążące do Wiednia i Pragi jeszcze przed reformą walutową z 1900 roku.

Rynek w dzień targowy — litografia Rosenfelda

PT:1:9

Datowanie: Wiedeński stempel odbiorczy „WIEN 27 BESTELLT 9.6.98” datuje kartę na 9 czerwca 1898.
Awers: Jednobarwna fotolitografia (kolorowy jest tylko napis „Gruss aus Przemyśl”) Rynku w dzień targowy: zadaszone stragany, wozy konne, dorożki, gęsty tłum. W tle budynek z wieżyczką.
Rewers: Niepodzielony, wyłącznie na adres. Znaczek austriacki 2 krajcary (nie halerze — w 1898 roku halerz jeszcze nie istniał jako waluta, wprowadzono go dopiero w 1900). Widoczny tylko jeden stempel — wiedeński odbiorczy; brak stempla nadawczego z Przemyśla. Adresat: „Herrn Anton Smekal”, Wiedeń, Stadtgutgasse 11.
Historia i kontekst: Oficyna M. G. Rosenfelda była pionierem nowoczesnego edytorstwa pocztówkowego w Przemyślu, dokumentującym Rynek jako główny punkt handlu rolnego i rzemieślniczego okolicy.

Nowy most drogowy na Sanie — nakład Rosenfelda

PT:1:10

Datowanie: Odręczny podpis „Anton” na awersie i wiedeński stempel odbiorczy „WIEN 21 BESTELLT 1.6.98”.
Awers: Sepiowy światłodruk z winietą „Gruss aus Przemyśl”: nowo wzniesiony, stalowy most kratownicowy na Sanie, na nabrzeżu drewniany wóz konny.
Rewers: Niepodzielony, czysty. Znaczek austriacki 2 krajcary (przed reformą walutową 1900 roku). Adresat: Anton Smekal w Wiedniu.
Historia i kontekst: Stalowy most drogowy na Sanie (późniejszy most im. 3 Maja) oddano do użytku w 1891 roku, zastępując wysłużony most drewniany — kluczowa inwestycja dla rozwijającej się Twierdzy Przemyśl.

Pięć winiet przemyskich w secesyjnej oprawie

PT:1:16

Datowanie: Ten sam wiedeński stempel odbiorczy „WIEN 21 BESTELLT 1.6.98” co karta z mostem (:10) — najpewniej wysłane razem.
Awers: Wielobarwna litografia z pięcioma owalnymi winietami: Pomnik Jana III Sobieskiego, Zasanie, Bulwar Franciszka Józefa, płyta Rynku, wieża zegarowa — wplecione w ornament z kwitnących gałęzi jabłoni.
Rewers: Niepodzielony. Znaczek 2 krajcary. Nakład „Verlag v. M. Glanz, Papierhandlung, Przemyśl”, numer wydawniczy 861.
Historia i kontekst: Skład papierniczy i księgarnia M. Glanza przy ul. Mickiewicza była jednym z zasłużonych przemyskich wydawnictw przełomu wieków.

Rycina obwarowań miasta z 1657 roku — nakład Kandla

PT:1:56

Datowanie: Stempel z datą 31 października 1898 — nazwa urzędu nadania jest zasłonięta przez znaczek, więc miejscowości nadania nie da się odczytać wprost ze skanu (kontekst — ten sam adresat co pozostałe karty tej serii — czyni Przemyśl prawdopodobnym, ale niepotwierdzonym).
Awers: Litografia typu „Mondscheinkarte” (karta księżycowa): zamiast współczesnej fotografii — historyczna rycina Przemyśla z 1657 roku, ufortyfikowane miasto z murami i basztami, drewniany most, zamek na wzgórzu, pełny księżyc przebijający przez chmury. Podpis dwujęzyczny: „Ansicht von Przemyśl vom Jahre 1657 / Widok z Przemyśla z roku 1657”.
Rewers: Niepodzielony. Znaczek dwukrajcarowy. Nakład „Verlag von D. Kandel, Papierhandlung, Przemyśl”. Adresat: Anton Smekal w Wiedniu.
Historia i kontekst: Rok 1657 odnosi się do potopu szwedzkiego i najazdu wojsk siedmiogrodzkich Jerzego II Rakoczego, które Przemyśl odparł. Wydawca D. Kandel wydał tę kartę w celach edukacyjnych i patriotycznych, przypominając o dawnej chwale obronnej miasta.

Ulica Aleksandra Dworskiego — nakład fotografa J. Bergera

PT:1:81

Datowanie: Odręczna data nadawcy „am 15. Jänner 1901” i stempel odbiorczy z Pragi.
Awers: Światłodruk perspektywy ulicy Aleksandra Dworskiego: szeroka, brukowana jezdnia, okazałe eklektyczne kamienice, grupa mieszkańców w strojach zimowych pozująca na środku ulicy. Nagłówek: „Pozdrowienie z Przemyśla / Gruss aus Przemyśl”.
Rewers: Niepodzielony, nagłówek „Correspondenz-Karte”. Znaczek zielony 5 halerzy (waluta już poreformowa, spójna z rokiem 1901). Adresatka: „Fräulein Bertha Sobotka”, Praga, Königl. Weinberg (Královské Vinohrady) 1020. Dwa czarne stemple praskie z 16 stycznia 1901. Nakład „J. Berger, Fotograf, Przemyśl”.
Historia i kontekst: Ulica Aleksandra Dworskiego, nazwana na cześć wybitnego burmistrza Przemyśla, była symbolem nowoczesnego rozwoju urbanistycznego miasta na przełomie wieków — nowa, elegancka dzielnica mieszkaniowa powstała w miejscu dawnych obwarowań.