Kraków · pocztówki i historia

Wawel i Wzgórze Katedralne

Narodowe sanktuarium w obiektywie fotograficznym, 1890–1939

Wzgórze Wawelskie w kolekcji Silver & Glass ma podwójną tożsamość. Z jednej strony to romantyczna, niedostępna ikona polskości nad zakolami Wisły — z drugiej, żywe miejsce codzienności garnizonowego miasta pod panowaniem austriackim.

Karty zebrane niżej rejestrują przejście od zrujnowanych austriackich koszar wojskowych, które zajmowały wzgórze do 1905 roku, do powolnej, monumentalnej restauracji zamku. Każda niesie własny szczegół: od torów kolejowych pod murami, po ulicę u stóp zamku obklejoną afiszami teatralnymi.

Kurza Stopa i baszta zamkowa — litografia do Pragi

PT:3:5

Datowanie: Odręczna data nadawcy „4/X 1904” stoi tuż obok podpisu ilustracji. Rewers niepodzielony, więc karta krążyła przed reformą pocztową 1905 roku.
Awers: Barwna, malownicza litografia gotyckiej wieży zwanej Kurzą Stopą, z podpisem „Zamek Krakowski (Kurza stopa) — Das Königsschloss”. Nadawca dopisał odręcznie na ilustracji strzałkę do okna z podpisem „Tutaj mieszkała Królowa…” oraz „Bądź zdrów!”, a osobno, obok tytułu, dłuższy liścik: „Kochany Kolego! Co tam słychać? Poślij mi jaką pocztówkę z Pragi. Pozdrawia [pana] Anna. Twój kolega”.
Rewers: Ofrankowana austriackim znaczkiem 5 halerzy — na znaczku widnieje cesarski orzeł, nie portret Franciszka Józefa (niskie nominały w serii z 1899 roku miały wzór z godłem). Adresowana do praskiej dzielnicy Královské Vinohrady, do Miloša Svobody.
Historia i kontekst: Kurza Stopa to pozostałość gotyckiego zamku obronnego z czasów Władysława Jagiełły. Jej strome usytuowanie na krawędzi wzgórza czyniło z niej ulubiony motyw malarzy i pionierów krakowskiej pocztówki.

Zamek na Wawelu w akwareli Stanisława Tondosa

PT:3:6

Datowanie: Odręczne podpisy pamiątkowe z pełną datą dzienną „2/10 1913” pokrywają cały rewers.
Awers: Reprodukcja akwareli Stanisława Tondosa: wzgórze wawelskie od strony Wisły, na pierwszym planie łódka z jedną czy dwiema postaciami. Druk wykonano w krakowskiej drukarni W. L. Anczyca i Spółki, z nadrukiem „Made in Galicia (Austria)”.
Rewers: Rewers podzielony, ale całą przestrzeń korespondencyjną zajmują liczne odręczne podpisy uczestników wycieczki towarzyskiej. Brak stempla pocztowego — karta została wręczona osobiście, jako pamiątka z wyprawy.
Historia i kontekst: Wydana rok przed wybuchem I wojny światowej, ukazuje Wawel jako narodowe sanktuarium w czasach, gdy zamek wciąż był zajęty przez austriackie koszary — proces odzyskiwania wzgórza z rąk wojska zaczął się dopiero w 1905 roku.

Krypta wawelska — patriotyczna karta literacka K. S. Wolskiego

PT:3:9

Datowanie: Stopka edytorska „Salon Malarzy Polskich, Kraków. 1904.” na niepodzielonym rewersie.
Awers: Wielobarwna litografia według ilustracji K. S. Wolskiego: w podziemiach katedry wawelskiej rycerz w zbroi i tajemnicza postać wskazują na kamienny sarkofag. Pod obrazem cytat z wiersza: „Patrz! oto wiozą Sołtyka…”. Karta niesie też odręczną dedykację skreśloną wprost na ilustracji: „Drogi Józiu! …pozdrawiam Cię i Twojego brata Wilusia…”.
Rewers: Karta nie jest czysta — była w obiegu: nosi adres, dodatkowy odręczny tekst i stempel pocztowy.
Historia i kontekst: W okresie zaborów krypty katedralne z grobami królów i wieszczów pełniły funkcję „Ołtarza Ojczyzny”. Karty literackie i patriotyczne wydawane masowo przez Salon Malarzy Polskich podtrzymywały ducha narodowego pod panowaniem austriackim.

Wieża Kurza Stopka i afisze na murze Podzamcza

PT:3:10

Datowanie: Rok wydania 1908 wydrukowany w stopce na podzielonym rewersie.
Awers: Fotograficzna pocztówka: baszta Kurza Stopka i mury obronne Wawelu górują nad wąską uliczką Podzamcza. Na pierwszym planie parterowe kamienice i drewniany parkan szczelnie obklejony czarno-białymi afiszami teatralnymi i reklamowymi z epoki.
Rewers: Stopka „Wydawn. sal. mal. polsk. Kraków 1908 r.”. Nagłówki adresowe w czterech językach: polskim, niemieckim, francuskim i rosyjskim cyrylicą — karta była przeznaczona także na eksport do zaboru rosyjskiego.
Historia i kontekst: Rosyjski nagłówek i afisze na płocie czynią z tej karty dokument epoki — pokazują Wawel nie jako odrealniony zabytek, ale część żywego, handlowego i kulturalnego organizmu Krakowa 1908 roku.

Kaplica Zygmuntowska — bezpłatna karta Fabryki Czekolady A. Piaseckiego

PT:3:12

Datowanie: Forma spółki akcyjnej „A. Piasecki S.A.” wskazuje na okres międzywojenny.
Awers: Sepiowa fotografia złoconej kopuły Kaplicy Zygmuntowskiej i sąsiedniej kopuły Kaplicy Wazów na tle wież katedry.
Rewers: W miejscu na znaczek — ramka z napisem „Kartka bezpłatna”. Stopka: „A. Piasecki, Fabryka Czekolady S.A. Kraków”. Karta czysta, nieobiegowa.
Historia i kontekst: Adam Piasecki, „król czekolady”, dołączał do bombonierek darmowe, wysokiej jakości pocztówki z zabytkami Krakowa — marketingowy chwyt łączący konsumpcję słodyczy z edukacją patriotyczną.

Zamek na Wawelu od strony torów kolejowych

PT:3:4

Datowanie: Rok 1910 wydrukowany wprost w stopce na podzielonym rewersie.
Awers: Nowoczesne jak na tamte lata ujęcie: zamiast malowniczych ogrodów, na pierwszym planie tory kolejowe, semafory i słupy trakcji u stóp zamku. Kontrast między średniowieczną historią a techniką XX wieku.
Rewers: Stopka „Salon Malarzy Polskich, Kraków. 1910”, podpis dwujęzyczny polsko-niemiecki. Karta czysta.
Historia i kontekst: Tory to linia dawnej kolei cyrkumwalacyjnej z końca XIX wieku, budowanej dla Twierdzy Kraków — łączyła dworzec główny z Podgórzem, otaczając Wawel nowoczesną infrastrukturą militarną i przemysłową.

Wzgórze wawelskie z afiszami — list do Lwowa, czerwiec 1906

PT:4:9

Datowanie: Galicyjski datownik nadawczy z Krakowa, 21 czerwca 1906 r. — jedyny stempel na karcie.
Awers: Autotypia w głębokiej zielonej monochromii: Zamek Królewski od strony Podzamcza, na dole murowany parkan obklejony wielobarwnymi afiszami zapowiadającymi krakowskie spektakle teatralne.
Rewers: Znaczek austriacki 5 halerzy. Karta wysłana przez Emila Rogozińskiego do Mikołaja Rogozińskiego, technika we Lwowie. Wydawca: Salon Malarzy Polskich.
Historia i kontekst: Zielona monochromia była znakiem rozpoznawczym wielu serii Salonu Malarzy Polskich na początku XX wieku — rzadki dokument zderzenia historycznego Wawelu z reklamową tkanką codziennej krakowskiej ulicy.

Zamek na Wawelu z podpisem w języku Esperanto

PT:4:15

Datowanie: Rewers podzielony, nagłówek adresowy w czterech językach — cechy typowe dla lat tuż po 1905 roku.
Awers: Barwny druk Wawelu widziany zza Wisły, z drewnianymi galarami na pierwszym planie. Podpis biegnie w trzech wierszach, z których środkowy — „Wawel vidata de Vistulo” — jest zapisem w Esperanto.
Rewers: Ozdobna, czerwona bordiura secesyjna. Karta czysta, nieobiegowa, bez informacji o wydawcy.
Historia i kontekst: Esperanto, stworzone przez Ludwika Zamenhofa w 1887 roku, zyskało w Galicji ogromną popularność — w 1912 roku Kraków gościł VIII Światowy Kongres Esperanto. Podpisy w tym języku miały umiędzynarodowić sprawę polską wśród kolekcjonerów z całego świata.

Baszta Złodziejska — nakład zakładu „Krakowiaczek”

PT:4:25

Datowanie: Podzielony rewers o układzie międzywojennym wskazuje na lata 20.–30. XX wieku.
Awers: Sepiowy światłodruk gotyckiej, blankowanej Baszty Złodziejskiej, podpatrzonej zza gęstych koron drzew plantowych — rzadki, kameralny kadr zamiast klasycznego szerokiego ujęcia całego wzgórza.
Rewers: Drukowany tekst dystrybutora: „Fr. Bednarz, «Krakowiaczek», Floriańska 2”. Karta czysta.
Historia i kontekst: Zakład fotograficzny i księgarnia „Krakowiaczek” Franciszka Bednarza przy Floriańskiej 2 był ważnym punktem dystrybucji krakowskich pamiątek w okresie międzywojennym. Baszta Złodziejska, wzniesiona w XIV wieku, pełniła niegdyś funkcję więzienia.