Rzeszów · pocztówki i historia

Józef Zajączkowski — pierwszy stały zakład

Posesja 302, 1875–1886

W 1864 roku Józef Zajączkowski otworzył przy dawnej ulicy Sandomierskiej (zwanej też Głogowską), pod numerem konskrypcyjnym 302, pierwszy w pełni stały zakład fotograficzny w Rzeszowie. Do tej pory mieszkańcy miasta mogli liczyć wyłącznie na wędrownych rzemieślników, którzy rozbijali tymczasowe namioty na Rynku na kilka tygodni w roku.

W 1886 roku Zajączkowski zamknął działalność, a tę samą posesję przejął młody Edward Janusz, początek zakładu, który miał stać się jednym z najsłynniejszych w Galicji (jego dalsza historia ma osobną, obszerną stronę na edwardjanusz.pl). Pięć kart niżej to, co zostało po pierwszym rozdziale rzeszowskiej fotografii, sprzed tej zmiany warty.

Portret młodego mężczyzny z bródką

DZF:5:20

Datowanie: Ok. 1875–1885 — adres „ulica sandomiérska No 302” na rewersie, format wczesnej wizytówki (CDV).
Awers: Popiersiowy portret młodego mężczyzny o falujących włosach, z wąsem i krótką bródką, w dwurzędowym surducie z szerokimi klapami i jasnym, wiązanym fularem. Sygnatura drukiem: „J. Zajączkowski”.
Rewers: Złocony, ozdobny, litografowany rewers: „Zakład fotograficzny J. Zajączkowskiego w Rzeszowie, ulica sandomiérska No 302”. Karta czysta, bez korespondencji. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Adres na rewersie (ulica Sandomierska, posesja 302) to ta sama posesja, którą w 1886 roku przejął Edward Janusz. Zakład, w którym powstał ten portret, przestał wtedy istnieć pod nazwiskiem Zajączkowskiego, a w tych samych murach zaczęła się historia zupełnie innego rzeszowskiego atelier.

Portret młodej kobiety w owalnej winiecie

DZF:5:16

Datowanie: Ok. 1875–1885 — adres „ul. Głogowska No 302” (ta sama posesja co Sandomierska 302, leżąca na zbiegu dróg).
Awers: Popiersiowy, owalny portret winietowy młodej kobiety: upięte włosy, ciemna suknia z koronkowym żabotem i ciemną kokardą, broszka-medalion na aksamitce, kolczyki.
Rewers: Ozdobny rewers z alegoryczną postacią muzy fotografii przy aparacie na statywie: „Zakład fotograficzny J. Zajączkowskiego w Rzeszowie, ul. głogowska No 302”. Pod winietą na awersie odręczny, słabo czytelny dopisek po niemiecku. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Ta sama posesja 302 figuruje na kartach Zajączkowskiego pod dwiema różnymi nazwami ulicy: Sandomierską i Głogowską. To ślad dawnej struktury katastralnej miasta, w której jedna narożna parcela mogła być przypisywana do dwóch różnych traktów wylotowych naraz.

Mężczyzna w czapce polowej („Onkel Anton”)

DZF:5:17

Datowanie: Ok. 1875–1884.
Awers: Całopostaciowy portret stojącego mężczyzny z bokobrodami, w cywilnej marynarce, ale w wojskowej czapce polowej (furażerce) z kokardą, z cienką laseczką w dłoni, na tle malowanej dekoracji z balustradą. Odręczny dopisek atramentem: „Onkel Anton” (wuj Anton).
Rewers: Rewers różowo-ceglasty z puttami obsługującymi aparat fotograficzny: „Zakład fotograficzny J. Zajączkowskiego w Rzeszowie”.
Historia i kontekst: Dopisek „Onkel Anton” to rzadki w tym zbiorze przypadek karty, o której wiadomo z całą pewnością, że przetrwała w rodzinnym albumie. Ktoś zapisał, dla kogo ten portret coś znaczył, nawet jeśli dziś nie znamy już nazwiska wuja Antona.

Portret kobiety z niemowlęciem

DZF:5:15

Datowanie: Ok. 1878–1886 — późniejsza faza działalności zakładu przed jego zamknięciem.
Awers: Siedząca młoda kobieta w ciemnej sukni z marszczonym kołnierzykiem trzyma na kolanach niemowlę w białej sukience.
Rewers: Rewers: „Fotografował J. Zajączkowski z Rzeszowa”, litografia wiedeńskiej drukarni Bernharda Wachtla. Karta czysta.
Historia i kontekst: Fotografowanie niemowląt w epoce kolodionowej było wyzwaniem technicznym. Długi czas naświetlania wymagał, żeby dziecko pozostało nieruchome, więc najczęściej stabilizowano je bezpośrednio na ciele matki, tak jak na tym ujęciu.

Mężczyzna przy pieńku brzozowym

DZF:5:18

Datowanie: Ok. 1878–1886.
Awers: Portret w ujęciu trzech czwartych: młody mężczyzna z wąsem, w ciemnym surducie z kamizelką i dewizką zegarka, dłoń oparta o stylizowany, gipsowy „pieniek brzozowy”, na tle malowanej dekoracji leśnej.
Rewers: Rewers jak na karcie kobiety z niemowlęciem: „Fotografował J. Zajączkowski z Rzeszowa”, litografia Bernharda Wachtla, Wiedeń.
Historia i kontekst: Gipsowy „pieniek brzozowy” i malowane leśne tło to jeden z najbardziej powtarzalnych rekwizytów dziewiętnastowiecznych atelier w całej Europie Środkowej. Miał wprowadzać do sztywnego, studyjnego portretu pozór romantycznego spaceru na łonie natury.