Rzeszów · pocztówki i historia

Józef Zajączkowski — pierwszy stały zakład

Posesja 302, 1875–1886

W 1864 roku Józef Zajączkowski otworzył przy dawnej ulicy Sandomierskiej (zwanej też Głogowską), pod numerem konskrypcyjnym 302, pierwszy w pełni stały zakład fotograficzny w Rzeszowie. Do tej pory mieszkańcy miasta mogli liczyć wyłącznie na wędrownych rzemieślników, którzy rozbijali tymczasowe namioty na Rynku na kilka tygodni w roku.

W 1886 roku Zajączkowski zamknął działalność, a tę samą posesję przejął młody Edward Janusz — początek zakładu, który miał stać się jednym z najsłynniejszych w Galicji (jego dalsza historia ma osobną, obszerną stronę na edwardjanusz.pl). Pięć kart niżej to, co zostało po pierwszym rozdziale rzeszowskiej fotografii, sprzed tej zmiany warty.

Portret młodego mężczyzny z bródką

DZF:5:20

Datowanie: Ok. 1875–1885 — adres „ulica sandomiérska No 302” na rewersie, format wczesnej wizytówki (CDV).
Awers: Popiersiowy portret młodego mężczyzny o falujących włosach, z wąsem i krótką bródką, w dwurzędowym surducie z szerokimi klapami i jasnym, wiązanym fularem. Sygnatura drukiem: „J. Zajączkowski”.
Rewers: Złocony, ozdobny, litografowany rewers: „Zakład fotograficzny J. Zajączkowskiego w Rzeszowie, ulica sandomiérska No 302”. Karta czysta, bez korespondencji. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Adres na rewersie — ulica Sandomierska, posesja 302 — to ta sama posesja, którą w 1886 roku przejął Edward Janusz. Zakład, w którym powstał ten portret, przestał wtedy istnieć pod nazwiskiem Zajączkowskiego, a w tych samych murach zaczęła się historia zupełnie innego rzeszowskiego atelier.

Portret młodej kobiety w owalnej winiecie

DZF:5:16

Datowanie: Ok. 1875–1885 — adres „ul. Głogowska No 302” (ta sama posesja co Sandomierska 302, leżąca na zbiegu dróg).
Awers: Popiersiowy, owalny portret winietowy młodej kobiety: upięte włosy, ciemna suknia z koronkowym żabotem i ciemną kokardą, broszka-medalion na aksamitce, kolczyki.
Rewers: Ozdobny rewers z alegoryczną postacią muzy fotografii przy aparacie na statywie: „Zakład fotograficzny J. Zajączkowskiego w Rzeszowie, ul. głogowska No 302”. Pod winietą na awersie odręczny, słabo czytelny dopisek po niemiecku. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Ta sama posesja 302 figuruje na kartach Zajączkowskiego pod dwiema różnymi nazwami ulicy — Sandomierską i Głogowską. To ślad dawnej struktury katastralnej miasta, w której jedna narożna parcela mogła być przypisywana do dwóch różnych traktów wylotowych naraz.

Mężczyzna w czapce polowej („Onkel Anton”)

DZF:5:17

Datowanie: Ok. 1875–1884.
Awers: Całopostaciowy portret stojącego mężczyzny z bokobrodami, w cywilnej marynarce, ale w wojskowej czapce polowej (furażerce) z kokardą, z cienką laseczką w dłoni, na tle malowanej dekoracji z balustradą. Odręczny dopisek atramentem: „Onkel Anton” (wuj Anton).
Rewers: Rewers różowo-ceglasty z puttami obsługującymi aparat fotograficzny: „Zakład fotograficzny J. Zajączkowskiego w Rzeszowie”.
Historia i kontekst: Dopisek „Onkel Anton” to rzadki w tym zbiorze przypadek karty, o której wiadomo z całą pewnością, że przetrwała w rodzinnym albumie — ktoś zapisał, dla kogo ten portret coś znaczył, nawet jeśli dziś nie znamy już nazwiska wuja Antona.

Portret kobiety z niemowlęciem

DZF:5:15

Datowanie: Ok. 1878–1886 — późniejsza faza działalności zakładu przed jego zamknięciem.
Awers: Siedząca młoda kobieta w ciemnej sukni z marszczonym kołnierzykiem trzyma na kolanach niemowlę w białej sukience.
Rewers: Rewers: „Fotografował J. Zajączkowski z Rzeszowa”, litografia wiedeńskiej drukarni Bernharda Wachtla. Karta czysta.
Historia i kontekst: Fotografowanie niemowląt w epoce kolodionowej było wyzwaniem technicznym — długi czas naświetlania wymagał, żeby dziecko pozostało nieruchome, więc najczęściej stabilizowano je bezpośrednio na ciele matki, tak jak na tym ujęciu.

Mężczyzna przy pieńku brzozowym

DZF:5:18

Datowanie: Ok. 1878–1886.
Awers: Portret w ujęciu trzech czwartych: młody mężczyzna z wąsem, w ciemnym surducie z kamizelką i dewizką zegarka, dłoń oparta o stylizowany, gipsowy „pieniek brzozowy”, na tle malowanej dekoracji leśnej.
Rewers: Rewers jak na karcie kobiety z niemowlęciem: „Fotografował J. Zajączkowski z Rzeszowa”, litografia Bernharda Wachtla, Wiedeń.
Historia i kontekst: Gipsowy „pieniek brzozowy” i malowane leśne tło to jeden z najbardziej powtarzalnych rekwizytów dziewiętnastowiecznych atelier w całej Europie Środkowej — miał wprowadzać do sztywnego, studyjnego portretu pozór romantycznego spaceru na łonie natury.