Rzeszów · pocztówki i historia

Simson Spritzer, ul. Trzeciego Maja 3

Zakład artystyczno-fotograficzny, 1906–1925

W 1906 roku, przy prestiżowym rzeszowskim deptaku (dzisiejszej ulicy Trzeciego Maja, pod numerem 3) Simson Spritzer otworzył „Zakład artystyczno-fotograficzny”, który szybko przyciągnął zamożne mieszczaństwo, oficerów miejscowego garnizonu i rzeszowską młodzież.

Pięć kart niżej pokazuje tę klientelę w całej jej rozpiętości: dziecko w polskim stroju narodowym z podpisaną dedykacją sprzed dwóch miesięcy niepodległości, austro-węgierskiego oficera z szablą, portret pierwszokomunijny i czuły podwójny portret matki z córką.

Dziecko w kontusiku z szabelką

DZF:5:5

Datowanie: Dedykacja nadana z Berlina-Charlottenburga 4 września 1918 roku.
Awers: Portret gabinetowy: małe dziecko (nazywane w dedykacji „Brzdączkiem”) stoi na ozdobnym, metalowym krześle ogrodowym, ubrane w jasny kontusik z ciemnymi pętlicami i frędzlami, przepasane skórzanym pasem z ładownicą, z dziecięcą szabelką u boku.
Rewers: Gęsto zapisany odręczną dedykacją: „Brzdączkowi poświęca ciocia Władka…”, nadaną z Charlottenburga-Berlina 4 września 1918 roku, na nadruku firmowym „S. Spritzera w Rzeszowie, Trzeciego Maja 3”.
Historia i kontekst: Portret dziecka w kontuszu (stroju od czasów rozbiorów traktowanym jako manifestacja polskości) powstał zaledwie dwa miesiące przed odzyskaniem niepodległości. Dedykacja nadana z Berlina pokazuje, jak daleko sięgała rodzina, dla której ten portret coś znaczył: od Rzeszowa po stolicę Cesarstwa Niemieckiego.

Oficer austro-węgierski z szablą

DZF:5:7

Datowanie: Ok. 1914–1918 — krój polowej bluzy i stopień wojskowy z dedykacji.
Awers: Portret w wąskim, panelowym formacie: młody oficer w jasnej bluzie polowej armii austro-węgierskiej ze stójką, z pojedynczą gwiazdką podporucznika (Leutnant) na patce kołnierza, trzymający oburącz oficerską szablę z temblakiem.
Rewers: Rewers niebieski, „S. Spritzer Rzeszów”. Długa, odręczna dedykacja po niemiecku: „Der braven Ljubica zur freundlichen Erinnerung” (dzielnej Ljubicy na miłą pamiątkę), podpisana „…hofer, Lt.”, nazwisko nadawcy nieczytelne w całości.
Historia i kontekst: Rzeszów w czasie Wielkiej Wojny był ważnym miastem garnizonowym i punktem etapowym dla wojsk zmierzających w stronę Twierdzy Przemyśl. Takie portrety z dedykacją, wysyłane bliskim przed wyruszeniem na front, były wśród oficerów austro-węgierskich tradycyjnym gestem pożegnalnym.

Chłopiec w białym stroju z książeczką

DZF:5:13

Datowanie: Ok. 1910–1920.
Awers: Całopostaciowy portret chłopca w odświętnym, białym stroju: marynarka z szerokim kołnierzem i pumpy do kolan, ciemne pończochy, sznurowane trzewiki. Chłopiec trzyma małą książeczkę, przy szyi ma gałązkę. Stoi wśród białych, secesyjnych mebli giętych.
Rewers: Klasyczna winieta reklamowa zakładu Spritzera przy ul. 3 Maja 3. Karta czysta.
Historia i kontekst: Biały strój, książeczka do nabożeństwa i gałązka sugerują portret pierwszokomunijny, choć bez pewności co do okazji. Białe, secesyjne meble gięte widoczne w tle to element wystroju, który odróżniał salon Spritzera od cięższych, ciemnych rekwizytów starszych, dziewiętnastowiecznych zakładów, takich jak wcześniejsze atelier Zajączkowskiego.

Kobieta obejmowana przez dziewczynkę

DZF:5:10

Datowanie: Ok. 1915–1925.
Awers: Podwójny portret: siedząca młoda kobieta w ciemnej sukni, obejmowana od tyłu przez stojącą dziewczynkę (prawdopodobnie córkę) owiniętą białym futrzanym boa, dłonie splecione na ramieniu kobiety.
Rewers: Rewers litografowany przez Bernharda Wachtla w Wiedniu dla zakładu przy ul. 3 Maja 3. Karta czysta.
Historia i kontekst: Odejście od sztywnej, dziewiętnastowiecznej kompozycji portretowej na rzecz intymnej, czułej sceny rodzinnej (z dłońmi splecionymi, nie ułożonymi do pozy) to znak nowoczesności, jaką Spritzer wnosił do rzeszowskiej fotografii portretowej początku XX wieku.

Młody mężczyzna z wąsem i krzyżykiem

DZF:5:9

Datowanie: Ok. 1906–1918 — okres działalności zakładu pod panowaniem austriackim.
Awers: Popiersiowy portret młodego mężczyzny o starannie ułożonych, falujących włosach i wypielęgnowanym wąsie, w ciemnej marynarce, wysokim białym kołnierzyku i ciemnej muszce. Na piersi widoczny czarny krzyżyk na łańcuszku.
Rewers: Ozdobny, niebieski rewers z monogramem „S” wpisanym w medaliony tarczowe.
Historia i kontekst: Krzyżyk noszony jawnie na piersi surduta czy marynarki był w Galicji cichym gestem patriotyczno-religijnym, zwyczajem, który przetrwał od okresu żałoby narodowej po powstaniu styczniowym aż po odzyskanie niepodległości.