Rzeszów · pocztówki i historia

Simson Spritzer, ul. Trzeciego Maja 3

Zakład artystyczno-fotograficzny, 1906–1925

W 1906 roku, przy prestiżowym rzeszowskim deptaku — dzisiejszej ulicy Trzeciego Maja, pod numerem 3 — Simson Spritzer otworzył „Zakład artystyczno-fotograficzny”, który szybko przyciągnął zamożne mieszczaństwo, oficerów miejscowego garnizonu i rzeszowską młodzież.

Pięć kart niżej pokazuje tę klientelę w całej jej rozpiętości: dziecko w polskim stroju narodowym z podpisaną dedykacją sprzed dwóch miesięcy niepodległości, austro-węgierskiego oficera z szablą, portret pierwszokomunijny i czuły podwójny portret matki z córką.

Dziecko w kontusiku z szabelką

DZF:5:5

Datowanie: Dedykacja nadana z Berlina-Charlottenburga 4 września 1918 roku.
Awers: Portret gabinetowy: małe dziecko (nazywane w dedykacji „Brzdączkiem”) stoi na ozdobnym, metalowym krześle ogrodowym, ubrane w jasny kontusik z ciemnymi pętlicami i frędzlami, przepasane skórzanym pasem z ładownicą, z dziecięcą szabelką u boku.
Rewers: Gęsto zapisany odręczną dedykacją: „Brzdączkowi poświęca ciocia Władka…”, nadaną z Charlottenburga-Berlina 4 września 1918 roku, na nadruku firmowym „S. Spritzera w Rzeszowie, Trzeciego Maja 3”.
Historia i kontekst: Portret dziecka w kontuszu — stroju od czasów rozbiorów traktowanym jako manifestacja polskości — powstał zaledwie dwa miesiące przed odzyskaniem niepodległości. Dedykacja nadana z Berlina pokazuje, jak daleko sięgała rodzina, dla której ten portret coś znaczył: od Rzeszowa po stolicę Cesarstwa Niemieckiego.

Oficer austro-węgierski z szablą

DZF:5:7

Datowanie: Ok. 1914–1918 — krój polowej bluzy i stopień wojskowy z dedykacji.
Awers: Portret w wąskim, panelowym formacie: młody oficer w jasnej bluzie polowej armii austro-węgierskiej ze stójką, z pojedynczą gwiazdką podporucznika (Leutnant) na patce kołnierza, trzymający oburącz oficerską szablę z temblakiem.
Rewers: Rewers niebieski, „S. Spritzer Rzeszów”. Długa, odręczna dedykacja po niemiecku: „Der braven Ljubica zur freundlichen Erinnerung” (dzielnej Ljubicy na miłą pamiątkę), podpisana „…hofer, Lt.” — nazwisko nadawcy nieczytelne w całości.
Historia i kontekst: Rzeszów w czasie Wielkiej Wojny był ważnym miastem garnizonowym i punktem etapowym dla wojsk zmierzających w stronę Twierdzy Przemyśl. Takie portrety z dedykacją, wysyłane bliskim przed wyruszeniem na front, były wśród oficerów austro-węgierskich tradycyjnym gestem pożegnalnym.

Chłopiec w białym stroju z książeczką

DZF:5:13

Datowanie: Ok. 1910–1920.
Awers: Całopostaciowy portret chłopca w odświętnym, białym stroju — marynarka z szerokim kołnierzem i pumpy do kolan, ciemne pończochy, sznurowane trzewiki. Chłopiec trzyma małą książeczkę, przy szyi ma gałązkę. Stoi wśród białych, secesyjnych mebli giętych.
Rewers: Klasyczna winieta reklamowa zakładu Spritzera przy ul. 3 Maja 3. Karta czysta.
Historia i kontekst: Biały strój, książeczka do nabożeństwa i gałązka sugerują portret pierwszokomunijny — choć bez pewności co do okazji. Białe, secesyjne meble gięte widoczne w tle to element wystroju, który odróżniał salon Spritzera od cięższych, ciemnych rekwizytów starszych, dziewiętnastowiecznych zakładów, takich jak wcześniejsze atelier Zajączkowskiego.

Kobieta obejmowana przez dziewczynkę

DZF:5:10

Datowanie: Ok. 1915–1925.
Awers: Podwójny portret: siedząca młoda kobieta w ciemnej sukni, obejmowana od tyłu przez stojącą dziewczynkę (prawdopodobnie córkę) owiniętą białym futrzanym boa, dłonie splecione na ramieniu kobiety.
Rewers: Rewers litografowany przez Bernharda Wachtla w Wiedniu dla zakładu przy ul. 3 Maja 3. Karta czysta.
Historia i kontekst: Odejście od sztywnej, dziewiętnastowiecznej kompozycji portretowej na rzecz intymnej, czułej sceny rodzinnej — z dłońmi splecionymi, nie ułożonymi do pozy — to znak nowoczesności, jaką Spritzer wnosił do rzeszowskiej fotografii portretowej początku XX wieku.

Młody mężczyzna z wąsem i krzyżykiem

DZF:5:9

Datowanie: Ok. 1906–1918 — okres działalności zakładu pod panowaniem austriackim.
Awers: Popiersiowy portret młodego mężczyzny o starannie ułożonych, falujących włosach i wypielęgnowanym wąsie, w ciemnej marynarce, wysokim białym kołnierzyku i ciemnej muszce. Na piersi widoczny czarny krzyżyk na łańcuszku.
Rewers: Ozdobny, niebieski rewers z monogramem „S” wpisanym w medaliony tarczowe.
Historia i kontekst: Krzyżyk noszony jawnie na piersi surduta czy marynarki był w Galicji cichym gestem patriotyczno-religijnym — zwyczajem, który przetrwał od okresu żałoby narodowej po powstaniu styczniowym aż po odzyskanie niepodległości.