Jasło · pocztówki i historia

Miasto rafinerii, miasto dwóch wojen

Rafineria nafty, most kolejowy i ślady dwóch okupacji na pocztowych stemplach, 1914–1942

Jasło leżało w sercu galicyjskiego zagłębia naftowego. Kilka kilometrów stąd, w Ulaszowicach, Ignacy Łukasiewicz uruchomił w 1856 roku destylarnię ropy naftowej uznawaną w polskiej historiografii za jedną z pierwszych na świecie — spłonęła trzy lata później, ale przemysł naftowy w regionie już się nie zatrzymał. Sąsiednie Niegłowice miały własną rafinerię, a miejscy wydawcy pocztówek chętnie fotografowali jej kominy i zbiorniki tam, gdzie inne miasta pokazywały rynek i kościół. To rzadki temat w całej tej kolekcji.

Ta sama infrastruktura przemysłowa i kolejowa uczyniła Jasło celem strategicznym w obu wojnach światowych — a stemple na odwrociach pięciu kart niżej są tego bezpośrednim, fizycznym śladem: poczta polowa i wojskowa cenzura z 1914–1915 roku oraz dwie przesyłki spod okupacyjnego zarządu Generalnego Gubernatorstwa.

Rafineria „Nafty”

PT:2:74

Datowanie: 1915 — rok wydania podany w nakładzie.
Awers: Panorama rafinerii nafty w Jaśle: wysokie kominy, hale produkcyjne, zbiorniki magazynowe i bocznica kolejowa, na pierwszym planie droga i urządzenia zakładowe.
Rewers: Podzielony, czysty (nieobiegowa). Sepiowy światłodruk, nakład „Pracy” w Jaśle, 1915.
Historia i kontekst: Miasta na pocztówkach epoki pokazywały zwykle rynek i kościół — zakład przemysłowy jako główny temat karty jest wyjątkiem, świadczącym, że rafineria była dla Jasła równie ważnym elementem tożsamości jak zabytki. Rok wydania, 1915, przypada już w trakcie wojny, choć sama karta przedstawia zakład w pełnym, pokojowym ruchu.

Most kolejowy na Wisłoce

PT:2:75

Datowanie: Karta wysłana pocztą polową 23 września 1914 roku — szósty tydzień I wojny światowej.
Awers: Stalowy most kolejowy na Wisłoce, sfotografowany spod przęsła: w kadrze konstrukcja kratownicowa mostu, a w tle dymiące kominy rafinerii. Sepiowy światłodruk, zdjęcie St. Adamskiego.
Rewers: Podzielony. Stempel „K.K. FELDPOSTAMT 79”, data 23 IX 1914. Nakład Koła Towarzystwa Szkoły Ludowej w Jaśle. Adresat: porucznik František Housák, 2. batalion 22. pułku Landsturmu, Feldpost No 153. Treść po polsku, podpis nadawcy nieczytelny w całości.
Historia i kontekst: Ujęcie spod przęsła mostu, z dymiącymi kominami rafinerii w tle, pokazuje Jasło jako miasto przemysłowe i węzeł kolejowy, nie jako rynek z kościołem — ten sam zamysł co na karcie rafinerii (PT:2:74). Data stempla, 23 września 1914, przypada zaledwie sześć tygodni po wybuchu wojny: adresat, porucznik František Housák, służył wtedy w formacji Landsturmu — pospolitego ruszenia, do którego wcielano starszych rocznikiem i mniej przeszkolonych żołnierzy.

Ulica Kościuszki — narożnik z grupą mieszkańców

PT:2:71

Datowanie: Karta wysłana w sierpniu 1940 roku, w okresie okupacji niemieckiej.
Awers: Narożnik ulicy Kościuszki: kamienica z balkonem, grupa kilku mężczyzn stojących na chodniku, w głębi pierzeja i wieża. Rotograwiura.
Rewers: Nakład St. Wodyńskiej i A. Hałuchy w Jaśle, odbitka Drukarni św. Wojciecha. Znaczek z nadrukiem „General-Gouvernement”, stempel pocztowy z sierpnia 1940 roku (odczyt dokładnej miejscowości stempla niepewny), adres do obszaru przyłączonej do Rzeszy Austrii („Ostmark”) — treść niemiecka, adresat zmieniany kilkukrotnie (dopiski i skreślenia na rewersie).
Historia i kontekst: Ta sama, przedwojenna fotografia ulicy Kościuszki krążyła jeszcze w 1940 roku — wydawca (Wodyńska i Hałucha) nie zmienił nakładu, zmieniła się tylko epoka, w której karta trafiła na pocztę: teraz ze znaczkiem okupacyjnego Generalnego Gubernatorstwa, w drodze do anektowanej Austrii. Wielokrotne skreślenia adresu na rewersie sugerują, że przesyłka szukała adresata dłużej niż jeden przystanek.

Ogólny widok (Totalansicht)

PT:2:65

Datowanie: Stempel pocztowy: Jasło, 16 października 1942 roku.
Awers: Barwna panorama Jasła: łąka na pierwszym planie, za nią zabudowa miasta, w tle wzgórza. Ten sam typ ujęcia co nieobiegowa panorama z ok. 1912 roku w innej karcie tego zbioru (PT:2:66) — tu jednak w egzemplarzu, który faktycznie krążył trzydzieści lat później.
Rewers: Znaczek okupacyjny „Deutsches Reich / Generalgouvernement”, datownik „JASŁO 16.10.42”. Wiadomość po niemiecku, adres do Bawarii (dokładna miejscowość trudna do jednoznacznego odczytania z odręcznego pisma).
Historia i kontekst: Data stempla — 16 października 1942 roku — przypada w samym środku niemieckiej okupacji Generalnego Gubernatorstwa, do którego włączono Jasło po 1939 roku. Zestawiona z nieobiegową panoramą tego samego miasta sprzed 1912 roku (PT:2:66), ta karta pokazuje, jak ten sam, spokojny widok krajobrazowy mógł krążyć przez kolejne trzydzieści lat, niezależnie od tego, pod jaką władzą znajdowało się miasto, które przedstawiał. Niecałe dwa lata później, we wrześniu 1944 roku, na rozkaz jasielskiego starosty Waltera Gentza miasto zostało wysiedlone i systematycznie spalone — według ustaleń powojennej komisji badania zbrodni niemieckich, zniszczono je w 97 procentach, co czyni Jasło jednym z najbardziej zrównanych z ziemią miast powojennej Europy. Panorama na tej karcie pokazuje miasto, które za chwilę przestanie istnieć w tym kształcie.

Park miejski (Stadtpark)

PT:2:77

Datowanie: Karta wysłana 9 października 1915 roku, z cenzurą wojskową.
Awers: Barwna pocztówka: aleja w jasielskim parku miejskim, wśród drzew widoczny pawilon/restauracja parkowa oraz pomnik. Nadruk „Jasło. Park miejski — Stadtpark”.
Rewers: Podzielony. Austriacki znaczek 5 halerzy (Franciszek Józef), datownik „Jasło 9/10 15”, fioletowy owalny stempel cenzury wojskowej. Treść po niemiecku: nadawca (Gustav Mayer) dziękuje za pocztówki przysłane przez szwagra „aus der Gefangenschaft” (z niewoli) i pisze, że w poniedziałek wraca z żoną do domu w Żółkwi pod Lwowem, bo został powołany do wojska. Adresat: Vorarlberg, Hard bei Bregenz (zachodnia Austria).
Historia i kontekst: Ta karta nie jest korespondencją jeńca — to list kogoś, kto sam wkrótce ma iść do wojska, a przy okazji wspomina o szwagrze przetrzymywanym w niewoli, który zdążył jeszcze przysłać rodzinie pocztówki. Trasa tej jednej kartki — z Jasła do zachodniego krańca Austrii, Vorarlbergu nad granicą ze Szwajcarią — pokazuje, jak daleko sięgały rodzinne sieci monarchii habsburskiej w drugim roku wojny.