Jasło · pocztówki i historia

Ulica Kościuszki i sąsiedzi

Pocztówki jasielskich wydawców, 1914–1930

Przez trzy dekady kilku miejscowych wydawców — St. Wodyńska i A. Hałucha, S. Margulies, wydawnictwo „Praca”, Koło Towarzystwa Szkoły Ludowej — fotografowało wciąż te same kilka ulic Jasła: przede wszystkim Kościuszki, tętniącą sklepami i kantorami wymiany.

Pięć kart niżej pokazuje to miasto z różnych stron: starą podmiejską zagrodę utrwaloną w pierwszych tygodniach Wielkiej Wojny, ożywioną ulicę handlową sprzed 1918 roku, międzywojenną restaurację przy ul. 3 Maja, gotycki kościół farny z odręczną pamiątką z 1930 roku — i pocztówkę, która w 1911 roku popłynęła aż do Francji, niosąc korespondencję w międzynarodowym języku esperanto.

„Stary dom”

PT:2:76

Datowanie: Ołówkowa data na awersie: 20 października 1914 — pierwsze miesiące I wojny światowej.
Awers: Parterowy stary dom o gontowym dachu (dwór albo zajazd) pod rozłożystym drzewem, a przed nim chłopski wóz drabiniasty zaprzężony w konia i stojąca kobieta w chuście przy bramie. Sepiowy światłodruk w tłoczonej ramce. Odręczna data „20.X.14” wpisana na awersie.
Rewers: Czysty (nieobiegowa). Nakład Koła Towarzystwa Szkoły Ludowej w Jaśle, zdjęcie St. Adamskiego.
Historia i kontekst: Scena rodzajowa — koń, wóz drabiniasty, kobieta w chuście — dokumentuje codzienność podmiejskiego Jasła, jakiej już nie ma. Data „20 października 1914” pada dokładnie w tygodniach, gdy front wschodni przetaczał się przez Galicję — choć sama karta o wojnie milczy, pokazując miasto jeszcze w jego przedwojennej codzienności.

Ulica Kościuszki — kantor wymiany

PT:2:69

Datowanie: Przed 1918 — dwujęzyczny nadruk „Jasło. Ul. Kościuszki. – Kosciuszko-Straße” wskazuje na okres monarchii austro-węgierskiej.
Awers: Barwna, ożywiona scena uliczna: pierzeja kamienic przy ul. Kościuszki, po prawej okazały gmach z czytelnym szyldem kantoru wymiany („Kupuje i sprzedaje … pieniądze zagraniczne, papiery wartościowe, Losy … Wechselstube”), przechodnie, latarnia uliczna.
Rewers: Podzielony, czysty (nieobiegowa). Nakładca nieustalony.
Historia i kontekst: Kantor wymiany walut i papierów wartościowych w niewielkim, prowincjonalnym mieście świadczy o randze Jasła jako lokalnego ośrodka handlowego — miasto leżało na trasie handlu z Węgrami i Karpatami, stąd realne zapotrzebowanie na wymianę walut obcych.

Ulica 3-go Maja — restauracja F. Nawały

PT:2:61

Datowanie: Międzywojnie — na podstawie stylu karty i nakładu.
Awers: Ożywiona pocztówka uliczna: narożna kamienica z restauracją F. Nawały, czytelne szyldy menu („Śniadania, Obiady, Kolacje”, „Wódki, Likiery, Wina, Wody, Piwo”), przechodnie, uliczna budka/kiosk.
Rewers: Podzielony. Nakład St. Wodyńskiej i A. Hałuchy w Jaśle, fot. J.G. Peters. Karta obiegowa, adresowana do Rzeszowa (firma „Bracia Chudoba”, ul. Dąbrowskiego 12) — dokładny odczyt datownika i treści pozostaje do potwierdzenia.
Historia i kontekst: Restauracja z pełnym menu na szyldzie — śniadania, obiady, kolacje, zimne przekąski, trunki — to obraz międzywojennego Jasła jako miasta z ambicjami, nie tylko przelotowego miasteczka powiatowego.

Kościół parafialny (farny)

PT:2:67

Datowanie: Karta wydana nakładem S. Marguliesa; rewers zapisany ołówkiem 11 września 1930 roku.
Awers: Gotycki kościół farny w Jaśle, ujęty od strony prezbiterium: mur z bramą i słupkami, bezlistne drzewa. Sepiowy światłodruk nakładem S. Marguliesa, Jasło.
Rewers: Nie poszła pocztą (brak znaczka i stempla). Ozdobnym, silnie pochyłym pismem zapisana 11 września 1930 roku jako pamiątka odwiedzin w Jaśle, z wezwaniem Najświętszego Serca — pełna treść dedykacji, pisanej pod skosem strony, pozostaje trudna do jednoznacznego odczytania w całości.
Historia i kontekst: Karta nigdy nie trafiła na pocztę — została w rodzinie jako pamiątkowy zapis jednego konkretnego dnia, 11 września 1930 roku, a nie jako korespondencja wysłana skądś dokądś. To odmienny sposób użycia pocztówki niż większość kart w tym zbiorze: nie wiadomość, tylko notatka do siebie. Czternaście lat później, jesienią 1944 roku, ta sama gotycka fara spłonęła podczas systematycznego niszczenia Jasła przez wycofujące się wojska niemieckie — dach i niemal całe wyposażenie strawił ogień, zawaliły się sklepienia. Odbudowa trwała do połowy lat 50., a średniowieczne malowidła ścienne przepadły bezpowrotnie.

Ulica Kościuszki — list do Francji w esperanto

PT:2:78

Datowanie: Ok. 1911 — na podstawie znaczka 10-halerzowego i treści nawiązującej do czasopisma „Juna Esperantisto”.
Awers: Barwna pocztówka ulicy Kościuszki: pierzeje kamienic, przechodnie, na pierwszym planie tory. Nadruk „Jasło. Ulica Kościuszki.”
Rewers: Podzielony, nagłówek „Pocztówka”. Cała treść w języku esperanto, w całości czytelna: „Kara Samideano! Mi vidis vian adreson en gazeto »Juna Esperantisto« ke vi volas korespondi; tial mi skribas al vi. Ĉu vi volas kun mi korespondi? Mi atendas vian baldaŭan respondon. Kun saluto.” Podpis: „J. Schindelheim, Jasło, Austrio, Galicio”. Adresat w departamencie Seine we Francji.
Historia i kontekst: Nadawca, niejaki J. Schindelheim z Jasła, znalazł adres swojego francuskiego korespondenta w piśmie „Juna Esperantisto” („Młody Esperantysta”) i napisał do niego wprost po esperancku, licząc na odpowiedź. To najdalszy geograficznie adres w całym jasielskim zbiorze — i namacalny dowód na to, że mieszkaniec małego galicyjskiego miasteczka mógł na początku XX wieku budować własną, prywatną sieć kontaktów międzynarodowych, korzystając z języka pomyślanego właśnie do tego celu.