Jasło · pocztówki i historia

Zakład Józefa Zajączkowskiego

Jedno atelier, dwie dekady, ul. Basztowa 31, ok. 1880–1900

Z trzydziestu czterech kart jasielskich w tym zbiorze dwanaście wyszło z jednego zakładu — Józefa Zajączkowskiego. Żaden inny fotograf w mieście nie zostawił po sobie tylu śladów: duchowni, dzieci, starsze mieszczki, młodzi mężczyźni z podkręconym wąsem — cała galeria jasielskich twarzy sprzed I wojny światowej, sygnowana tym samym nazwiskiem.

Rewersy tych kart same opowiadają o dwóch okresach działalności zakładu: ciemne, złocone kartoniki z formułą „Matryce przechowuje się” i litografią wiedeńskiej drukarni Bernharda Wachtla należą do wcześniejszego etapu (lata 80. XIX w.), podczas gdy jaśniejsze karty z pełnym adresem „Ulica Basztowa No 31, naprzeciw dawnego Gimnazyum, obok szkoły ludowej” pochodzą z lat 90. Cztery karty niżej pokazują obie fazy — i jedno wciąż otwarte pytanie o to, jak długo zakład naprawdę działał.

Portret starszej kobiety

DZF:5:37

Datowanie: Ok. 1880–1888 — ciemny, złocony rewers z formułą „Matryce przechowuje się” i litografią Bernharda Wachtla (Wiedeń), bez adresu zakładu, wskazuje na wcześniejszy okres działalności.
Awers: Popiersiowy portret starszej kobiety w ciemnej sukni z bufiastymi rękawami i marszczonym, falbaniastym kołnierzem, z okrągłą broszą pod szyją i ciemnym stroikiem we włosach. Format wizytowy (CDV), karton różowawy, sygnatura „J. Zajączkowski — Jasło”.
Rewers: Ciemny, granatowo-czarny karton ze złoconym drukiem: rozeta, banderola „ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY J. Zajączkowskiego w Jaśle”, formuła „Matryce przechowuje się”, drukarnia „Bernh. Wachtl, Wien”. Brak adresu ulicy — cecha wcześniejszych kart zakładu. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Wizytówka (carte de visite) była w latach 80. XIX wieku formatem powszechnym i tanim — jej następcą stała się dopiero większa fotografia gabinetowa, w którą Zajączkowski przeszedł w kolejnej dekadzie. Formuła „matryce przechowuje się” na rewersie to nie ozdobnik, tylko realna oferta handlowa: klient mógł wrócić po więcej odbitek bez ponownego pozowania, o ile zakład zachował szklaną kliszę.

Portret duchownego

DZF:5:42

Datowanie: Ok. 1883–1892 — ten sam typ ciemnego, złoconego rewersu co karta starszej kobiety (DZF:5:37), z tej samej wczesnej fazy zakładu.
Awers: Popiersiowy portret duchownego rzymskokatolickiego w ciemnej sutannie z białym koloratkowym kołnierzykiem, o poważnym wyrazie twarzy, na tle malowanego, chmurzastego tła atelierowego. Karton jasnoróżowy, sygnatura „J. Zajączkowski — Jasło”.
Rewers: Ciemny, granatowo-czarny karton ze złoconym drukiem: rozeta, banderola „ZAKŁAD FOTOGRAFICZNY J. Zajączkowskiego w Jaśle”, formuła „Matryce przechowuje się”, litografia „Bernh. Wachtl, Wien”. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Duchowni byli dla prowincjonalnych atelier klientelą pewną i powtarzalną — portret w sutannie zamawiano przy święceniach, awansie czy prostu z okazji, a odbitki krążyły między parafią a rodziną. Ten sam rewers co karta starszej kobiety (DZF:5:37) pozwala umieścić obie fotografie w tym samym, wczesnym okresie działalności zakładu.

Portret niemowlęcia na futrze

DZF:5:31

Datowanie: Wg karty adresowej (ul. Basztowa 31) — lata 90. XIX w. Data budzi pytanie: zwykle podawana granica zamknięcia jasielskiego zakładu to ok. 1886 — jeśli tak, ta karta świadczy o dłuższej działalności, niż się przyjmuje. Nierozstrzygnięte.
Awers: Niemowlę w białej koszulce, bose, posadzone na futrzanej narzucie na jasnym tle atelierowym.
Rewers: Herbowa winieta i pełny adres zakładu: „Ulica Basztowa No 31 (naprzeciw dawnego Gimnazyum, obok szkoły ludowej)”. W prawym górnym rogu odręczny ołówkowy dopisek „Jadwiga …ińska” — nazwisko zasłonięte późniejszym, dziecięcym bazgrołem niebieską kredką.
Historia i kontekst: Dopisek „Jadwiga” i fragment nazwiska kończącego się na „-ińska” łączy tę kartę z portretem dziewczynki w koronkowej sukience (DZF:5:33), gdzie to samo imię zapisano pełniej jako „Kłosińska Jadwiga” — prawdopodobnie ten sam dziecięcy model w dwóch różnych momentach, jako niemowlę i jako kilkuletnia dziewczynka. Powiązanie pozostaje przypuszczeniem, nie pewnikiem.

Portret dziewczynki w koronkowej sukience (Jadwiga Kłosińska)

DZF:5:33

Datowanie: Wg karty adresowej (ul. Basztowa 31) — lata 90. XIX w., ten sam typ rewersu co portret niemowlęcia (DZF:5:31).
Awers: Całopostaciowy portret małego dziecka w bogato zdobionej, koronkowej sukience przewiązanej szeroką szarfą, w skórzanych trzewikach, dłonie splecione przed sobą (widoczna bransoletka). Tło atelierowe: kępa trzcin i imitacja skały.
Rewers: Herbowa winieta i pełny adres zakładu jak na karcie niemowlęcia (DZF:5:31). Odręczny ołówkowy dopisek czytelny w całości: „Kłosińska Jadwiga”.
Historia i kontekst: Ta karta jest jedyną w całym jasielskim zbiorze fotografii Zajączkowskiego, na której nazwisko modela zachowało się w pełni czytelne — reszta atelierowej galerii pozostaje bezimienna. Sceneria z imitacją skały i kępą sztucznych trzcin to standardowy rekwizyt fotografii dziecięcej epoki, powtarzający się w wielu zakładach prowincjonalnej Galicji.