Jasło · pocztówki i historia

Konkurencja: Friedmann i „Marya”

Michał Friedmann i Zakład artystyczno-fotograficzny „Marya”, ok. 1894–1914

Obok dominującego zakładu Józefa Zajączkowskiego w Jaśle działały też inne atelier — mniej liczne w tym zbiorze, ale reprezentujące dwie różne dekady i dwa różne adresy miasta.

Michał Friedmann prowadził swój „Zakład artystyczno-fotograficzny” w połowie lat 90. XIX wieku. Kilkanaście lat później, już przy ulicy Kościuszki, działał „Zakład artystyczno-fotograficzny Marya” — cztery karty niżej pokazują obie te pracownie, od wyblakłej wizytówki po podpisany rok 1912.

Portret młodej kobiety

DZF:5:26

Datowanie: Ok. 1894–1898 — krój rękawów typu „gigot” (szeroki bufiasty rękaw, wąski u nadgarstka) datuje modę na połowę lat 90. XIX w.
Awers: Popiersiowy portret młodej kobiety o upiętych włosach z drobną ozdobą. Suknia z wydatnymi, bufiastymi rękawami typu „gigot”, aksamitną wstawką, koronkowym żabotem i aksamitką pod szyją. Format wizytowy (CDV), sygnatura „M. Friedmann — Jasło” z monogramem.
Rewers: Ciemny karton (czarno-złoty druk): „Zakład artystyczno-fotograficzny Michała Friedmanna w Jaśle”, litografia „Bernh. Wachtl, Wien”. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Rękaw „gigot” (od francuskiego określenia udźca baraniego, do którego kształt bywał porównywany) to jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów mody kobiecej połowy lat 90. XIX wieku — jego szerokość na tej karcie pozwala datować fotografię precyzyjniej niż samo signum zakładu.

Portret kobiety

DZF:5:27

Datowanie: Ok. 1893–1898 — ten sam zakład i typ rewersu co karta młodej kobiety (DZF:5:26).
Awers: Popiersiowy portret kobiety w ciemnej sukni z bufiastymi rękawami i jasną, marszczoną wstawką pod szyją. Obraz silnie wyblakły — znaczny zanik warstwy światłoczułej utrudnia odczyt rysów twarzy. Sygnatura „M. Friedmann — Jasło” z monogramem.
Rewers: Ciemny karton (czarno-złoty druk), „Zakład artystyczno-fotograficzny Michała Friedmanna w Jaśle”, ze znacznymi ubytkami. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Wyblakły awers tej karty to nie wada skanu, lecz stan samego oryginału — wczesne odbitki albuminowe są szczególnie podatne na blaknięcie pod wpływem światła i wilgoci, a to jeden z bardziej dotkniętych egzemplarzy w całym jasielskim zbiorze.

Portret mężczyzny z laską (format panelowy)

DZF:5:21

Datowanie: Ok. 1908–1914 — okres działalności zakładu „Marya” przy ul. Kościuszki.
Awers: Całopostaciowy portret eleganckiego mężczyzny z wąsem, w garniturze z kamizelką i zegarkową dewizką, trzymającego laskę, na neutralnym tle. Format wąski, panelowy. Wytłoczona tabliczka „MARYA — JASŁO” na awersie.
Rewers: Karton niebieski: herbowy orzeł z monogramem, dwa medaliony (medale wystawowe), napis „Zakład art. Fotograficzny Marya w Jaśle, ul. Kościuszki. Klisze przechowuje się dla dalszych zamówień”. Osoba niezidentyfikowana.
Historia i kontekst: Wąski, panelowy format tej karty i karty Katarzyny z Harklowej (DZF:5:24) to typowa moda edwardiańska w fotografii atelierowej — smuklejsze niż klasyczna karta gabinetowa, lepiej eksponujące całą sylwetkę pozującego.

Portret kobiety (Katarzyna z Harklowej, 1912)

DZF:5:24

Datowanie: 1912 — data odręczna na rewersie, jedyna karta w tym rozdziale z pewnym rokiem.
Awers: Całopostaciowy portret kobiety w ciemnej, długiej sukni z bufiastymi rękawami, stojącej z ręką wspartą o wysoki, trójnożny stolik z książką na blacie, na tle malowanej dekoracji z balustradą. Format panelowy, tabliczka „MARYA — JASŁO”.
Rewers: Karton niebieski, jak na karcie mężczyzny z laską (DZF:5:21). Odręczne dopiski ołówkiem: imię modelki („Katarzyna …”, odczyt nazwiska niepewny), miejscowość „Harklowa” — wieś pod Jasłem — oraz „Rok 1912”.
Historia i kontekst: Harklowa to wieś w powiecie jasielskim — dopisek na rewersie dokumentuje, że klientela miejskiego atelier sięgała daleko poza sam Jasło: mieszkanka okolicznej wsi przyjeżdżała do miasteczka specjalnie po to, by dać się sfotografować.